του Γιάννη Μουγγολιά
Τρία δισκογραφικά πρότζεκτ, το καθένα με τον δικό του θεματικό πυρήνα, όπως καταγράφηκαν και κυκλοφορούν στην πρόσφατη ελληνική παραγωγή, αποτελούν πολύ ενδιαφέρουσες προτάσεις που ξεφεύγουν από την τυπική μουσική δημιουργία. Τρία άλμπουμ που αξίζουν την προσοχή σας. Η Eljona Eleni Sinjari μέσω της μουσικής και της φωνητικής τέχνης μας κάνει κοινωνούς της αποκαλυπτικής εμπειρίας της γέννησης της ζωής, της κυοφορίας και του τοκετού, ο Dine Doneff μας ταξιδεύει στον χρόνο αλλά σε συγκεκριμένο τόπο, αυτόν της ευρύτερης περιοχής της Έδεσσας-Βοδενών ανασκαλεύοντας τη μνήμη της συλλογικής τραγωδίας των σλαβόφωνων Μακεδόνων και ο Βερολινέζος πιανίστας Henning Schmiedt μας παρουσιάζει τα «Χαμένα Τραγούδια» του Μίκη Θεοδωράκη, πολλά από τα οποία ο συνθέτης έγραψε στις αρχές της δεκαετίας του 1940, πριν γίνει 20 ετών.
Eljona Eleni Sinjari «MaM Nine Moons» (ανεξάρτητη παραγωγή)
Με σαφές θεματικό κέντρο και έμπνευση από τους εννέα μήνες της εγκυμοσύνης, την εμπειρία της κυοφορίας και τον τοκετό το άλμπουμ «MaM Nine Moons» καταθέτει μια ασυνήθιστη αισθητική πρόταση που ενώνει μουσική, λόγο και εικαστικά φιλοδοξώντας να μας προσφέρει ένα πολυδιάστατο έργο που αντιμετωπίζει ουσιαστικά το θεμελιώδες θέμα της γέννησης της ζωής και κατ΄ επέκταση της δημιουργίας με έναν εξαιρετικά πρωτότυπο τρόπο.
Δημιουργός του θαυμάσιου αυτού έργου η πολυσχιδής Eljona Eleni Sinjari, γεννημένη στην Κορυτσά με έδρα στη Θεσσαλονίκη, μουσικός, πιανίστρια, τραγουδίστρια, διευθύντρια χορωδίας, συνθέτρια, ενορχηστρώτρια, ερμηνεύτρια αρχαίας λύρας και μέλος διάφορων συγκροτημάτων ευρύτατου βεληνεκούς από κλασικά σχήματα μέχρι τα «Μωρά στη φωτιά» και τις «StringLESS». Με σημαντική καλλιτεχνική θητεία σε Αλβανία και Ρουμανία, κλασικές και σύγχρονες καταβολές, συνεργασίες με μουσικούς όλων των χωρών των Βαλκανίων, εμφανίσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, κλασικό υπόβαθρο αλλά ταυτόχρονα με μια ιδιαίτερα ευρεία μουσική αντίληψη και ανοικτούς ορίζοντες, η Eljona Eleni Sinjari συνδυάζει υποδειγματικά δεξιοτεχνία, τέλεια μουσική κατάρτιση και συναίσθημα δημιουργώντας διαρκώς ενεργά μουσικά πεδία όπου η μουσική εκπορεύεται με ζωντάνια, αμεσότητα και σπάνια επικοινωνιακή δύναμη. Κάτι τέτοιο αντιλαμβανόμαστε ακούγοντας το θαυμάσιο, ολοκληρωμένο της αυτό άλμπουμ. Ένα άλμπουμ που οι συνθέσεις του έχουν τη βάση τους σε μουσικούς δρόμους της παράδοσης και δημιουργούν πολυφωνικές υφές αποκλειστικά από ανθρώπινες φωνές.
Η ανθρώπινη φωνή στο επίκεντρο τόσο ως εξαιρετική ερμηνεία τραγουδιών από τη σπουδαία και εκφραστική φωνή της Sinjari όσο και ως ενσάρκωση της νέας ζωής μέσα από αναπνοές, χτύπους της καρδιάς, παλμούς. Η νέα ζωή, ένα μωρό που γεννιέται αλλά και η σιωπή, η λαχτάρα, ο ιδρώτας, η αναμονή για το νέο, για το έμβρυο που έρχεται στη ζωή, κοντά μας. Η ίδια η Sinjari μαγνητίζει με τις φωνητικές δυνατότητές της, ενώ πρέπει να υπογραμμίζουμε την υπέροχη, τρυφερή, γεμάτη ευαισθησία παρουσία που εκπέμπει άπλετο φως από τον τετράχρονο αγαπημένο γιο της Thanos στο τελευταίο κομμάτι που κλείνει τον δίσκο. Στο ίδιο κομμάτι που έχει τον τίτλο «Ninth Moon (Moj e bukura more)», ο σύζυγός της, εκλεκτός κοντραμπασίστας Λάκης Τζήμκας αφήνει τη σφραγίδα του σε αυτό το κλείσιμο του κύκλου και ταυτόχρονα στην πιο συγκινητική στιγμή του δίσκου.
Εκτός από τον Λάκη Τζήμκα (κοντραμπάσο, ηλεκτρικό μπάσο) που έχει με τον τρόπο του θεμελιώδη, πολυδιάστατο ρόλο σε αυτό το άλμπουμ-πρότζεκτ, καίρια συνεισφορά έχουν οι μουσικοί Μανώλης Κουτσουνάνος (ντραμς), Γιώργος Τζούκας (πιάνο) και Κοσμάς (Μάκης) Στεφανίδης (κιθάρα), Αλέκος Παπαδόπουλος (κρουστά), Γιάννης Δαμιανίδης (φωνητικά).
Η ηχογράφηση και η αρχική μίξη πραγματοποιήθηκαν στο στούντιο “Olive Tree MP” από τον Γιάννης Δαμιανίδη ενώ το τελικό mix και το mastering χειρίστηκε ο GeorgieBoy.
Το «MaM Nine Moons», το τραγούδι των εννέα φεγγαριών, είναι ένα συναρπαστικό οδοιπορικό που διαπερνά παραδοσιακές διαδρομές από όλο τον κόσμο αγγίζοντας με έναν παραμυθένιο τρόπο μπαλάντες, νανουρίσματα, λυρικές μελωδικές βινιέτες, φτιάχνοντας ατμόσφαιρες και σηματοδοτώντας με «νηπιακές» νύξεις το ακρόαμα όπως για παράδειγμα όταν η κιθάρα μιμείται το τρίξιμο της κούνιας. Ένα ταξίδι που μας κάνει να πιστέψουμε ότι όσες γεωγραφικές, στιλιστικές, αισθητικές, πολιτιστικές και κοινωνικές διαστρωματώσεις και εναλλαγές συναντήσουμε στα διαφορετικά μήκη και πλάτη της οικουμένης, η γέννα, η φύτρα της ζωής και της δημιουργίας παραμένει η πιο γνήσια, αναλλοίωτη, αμόλυντη αξία της ανθρωπότητας, η πιο καθαρή έκφραση ελπίδας. Πάντα μετρημένη με τους χτύπους της καρδιάς.
Παράλληλα με το cd, έχει προβλεφτεί η κυκλοφορία του βιβλίου «μαμ», που περιλαμβάνει: προσωπικά κείμενα της δημιουργού, επεξεργασμένα ποιητικά από τον Γιώργη Σ. Έξαρχο και τη Μερόπη Βλάχου, έργα ζωγραφικής του Χρήστου Αλαβέρα, φωτογραφίες του Θανάση Πρωτάτου, και τη σχεδιαστική ματιά του Φοίβου Μίγγα.
Ένα έργο-μαρτυρία που συνδυάζει μουσική, εικαστικά και ποίηση επιδιώκοντας μέσα από τη σύμπραξη των τεχνών να υμνήσει τη γέννηση και τη ζωή.
Dine Doneff «Roden Voden» (neRED)
Σαράντα τέσσερα περίπου λεπτά μουσικής και ηχητικών ντοκουμέντων-σπαρακτικών μουσικών αφηγήσεων που συμπυκνώνονται στο άλμπουμ του Dine Doneff «Roden Voden», αφιερωμένο στον ποιητή Μάρκο Μέσκο, είναι ικανά να σε κάνουν να μετάσχεις σε μια σπάνια εμπειρία και ταυτόχρονα να νιώσεις μια από τις πιο αυθεντικές και έντονες συναισθηματικές εκφράσεις που μπορεί η μουσική να προσφέρει φωτίζοντας κοινωνικές αλλά και πολιτικές παραμέτρους. Μια τέτοια πολιτική χροιά διαπιστώνεται στην περίπτωση του τριμερούς «Censored Memory» που εμπεριέχει το «Oj Lele Brate mi Tane», ένα τραγούδι για τον Tane Stojchev Kljandzev (1874-1907) από το Gornitschevo, ηγέτη της Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης στο Lerin (Φλώρινα):
-Τα σκυλιά γαβγίζουν στην πόρτα μας
Ω αδερφέ μου, αδερφέ μου Τανε
Δεν ξέρω πού να σε κρύψω…
Κάθε άλμπουμ της τριλογίας του Dine Doneff (Κώστα Θεοδώρου) που εγκαινιάστηκε με το «Nostos» το 1995, συνεχίστηκε με το Rousilvo το 2004 και ολοκληρώνεται το 2026 με το «Roden Voden», αυτόματα έχει πολιτική διάσταση που είναι άμεσα συνυφασμένη με τη συλλογική τραγωδία των σλαβόφωνων Μακεδόνων οι οποίοι ζώντας στην Ελλάδα (Ρουσίλβο ή Ξανθόγεια, Όστροβο ή Άρνισσα, Τσερνέσοβο ή Γαρέφι και Έδεσσα ή Βοδενά της Πέλλας) εκτοπίστηκαν, απομονώθηκαν, κυνηγήθηκαν, εξαναγκάστηκαν σε σιωπή. Οι δυο διαφορετικές ονομασίες σε κάθε τόπο είναι ενδεικτικές των δυο γλωσσών που μιλούσαν αυτοί οι άνθρωποι, ωστόσο η μία περιορίστηκε και συρρικνώθηκε με στόχο την εξαφάνισή της. Στους τέσσερις αυτούς τόπους ηχογραφήθηκαν μεταξύ 1991 και 2009 οι αυθεντικές φωνές ανθρώπων σε αυτές τις γλώσσες, τα τραγούδια που τραγουδήθηκαν χαμηλόφωνα, ή μόνο στο σπίτι, αν όχι καθόλου εκφράζοντας πόνο, απώλεια, αγωνία, θρήνο, λαχτάρα, εγκαρτέρηση, υπομονή, σιωπηλό θάνατο, αθωότητα αλλά και βαθιά αξιοπρέπεια και συγκλονιστική τρυφερότητα. Τραγούδια ξεχασμένα, απωθημένα στο παρελθόν που ο Dine Doneff ανασύρει και τα κάνει κομμάτια-θραύσματα του σήμερα διατηρώντας τα ζωντανά στη μνήμη και προστατεύοντάς τα από την απειλή της οριστικής διαγραφής. Vane Indiff (γεν. 1944), Slava Pop’va (γεν. 1927), Neshka Ts’rnessova (γεν. 1925), Stojan Gjorgiff (γεν. 1913), T’rpa Tanva Noushna (γεν. 1905), Tome Bojn (γεν. 1929), Prousha Pop΄va (γεν. 1921) είναι οι άνθρωποι των οποίων ακούγονται οι ακατέργαστες αλλά άκρως μαγνητικές φωνές και κατά κάποιο τρόπο οι ενδεικτικοί μάρτυρες των βιωμάτων τους. Η προσωπική απογοήτευση και απελπισία αποκτούν διαστάσεις συλλογικού πένθους και η συγκινησιακή φόρτιση και έξαρση που συνοδεύει τις ερμηνείες τους στιγμή δεν παγιδεύεται σε ρηχούς ρομαντισμούς και στείρους μελοδραματισμούς. Αντιθέτως δονούνται από μια ρωμαλέα, γνήσια, σπαρακτική ενέργεια που αποτυπώνει με τη μορφή του λιτού ντοκουμέντου την ιστορία, την παράδοση αλλά και τη ψυχοσύνθεσή τους. Προσωπικό άλλωστε είναι και το βίωμα του συνθέτη, πολυοργανίστα Dine Doneff που αποκαλύπτεται και εκτίθεται με τόλμη και ευαισθησία σε δημόσια θέα αφού ο δημιουργός, γεννημένος και μεγαλωμένος στην Έδεσσα ή Βοδενά, απηχεί με ιδανικό τρόπο τα χαρακτηριστικά της περιοχής αυτής.
O ρόλος του Dine Doneff σε αυτό το μοναδικό ηχητικό οδοιπορικό μνήμης δεν είναι να πλημμυρίσει τον δίσκο με δικές του αυθεντικές συνθέσεις αλλά πολύ σημαντικότερος. Να δημιουργήσει τις απαραίτητες γέφυρες ανάμεσα στο αρχειακό, πρωτότυπο υλικό-τραγούδια, να τα αγκαλιάσει με θέρμη, να τα περιβάλλει και να τα υποστηρίξει δημιουργώντας ατμόσφαιρα, ύφος, συνοχή και ροή σε ένα σπουδαίο ηχητικό σύμπαν το οποίο μοιράζεται σε μουσική-στούντιο ηχογραφήσεις που έγιναν στο Μόναχο τον Δεκέμβριο του 2018 και στην Ελλάδα το 2019 αλλά και σε ζωντανές ηχογραφήσεις πεδίου των τραγουδιών και των αφηγήσεων των προαναφερόμενων προσώπων αλλά και του ίδιου του συνθέτη. Ο Dine Doneff αξιοποιώντας μοναχικά το κύριο όργανο με το οποίο είναι γνωστός, το κοντραμπάσο, αλλά και την κιθάρα, τη μάντολα, τον ταμπουρά, το πιάνο, το όργανο, τα κρουστά και μαγνητοταινίες και συνδιαλεγόμενος με το βιολί του Κυριάκου Γκουβέντα στην εναρκτήρια σύνθεση «Flow» διαμορφώνει υποδειγματικά τις συνθήκες ώστε το αυθεντικό υλικό με την προσθήκη και αρμονική λειτουργία των συνθέσεων σύγχρονης μουσικής και ελεγχόμενων τζαζ αυτοσχεδιασμών να μεταμορφωθεί σε μια συνταρακτική σουίτα. Μια σουίτα όπου η παράδοση παρότι στιγματίστηκε από τη βία, τη σκιά και τη σιωπή, μεταφέρεται με καθαρές και γήινες αναπνοές στο σήμερα και το αύριο.
Το βαθύ εσωτερικό αυτό ταξίδι του Dine Doneff και ταυτόχρονα το ταξίδι του στον χρόνο αλλά συγκεκριμένο τόπο ολοκληρώνεται στην ακρόαση του «Pepel» όπου η κλασική κιθάρα και τα κρουστά συνοδεύουν τις τελευταίες αφηγήσεις των ντόπιων στην Έδεσσα σε δύο γλώσσες (Μακεδονικά και Ελληνικά) οι οποίες μαρτυρούν όσα φρικτά πέρασαν στο τέλος της δεκαετίας του 1940. Το ταξίδι όμως παραμένει ανολοκλήρωτο, ημιτελές όπως κάθε βουτιά στο παρελθόν που αφήνει σημάδια και μας θέλει διαρκώς άγρυπνους και διαθέσιμους στη μελλοντική ελευθερία μας.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι η έκδοση του cd συνοδεύεται από 24σέλιδο ένθετο με πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες, στίχους, λόγια από τις αφηγήσεις, φωτογραφίες ενώ το εικαστικό του εξωφύλλου είναι έργο της Φωτεινής Ποταμιά”.
Τα τελευταία χρόνια ο Dine Doneff με έδρα το Μόναχο και μέσω της neRED, δισκογραφικού του label που συνδέεται με την ECM, δραστηριοποιείται εντατικά σε ένα δημιουργικό πεδίο που περιλαμβάνει ζωντανές εμφανίσεις και δισκογραφία με ηχογραφήσεις πρωτότυπου υλικού και παλαιότερων live. Και η σημαντική του αυτή δραστηριότητα μας έχει απασχολήσει και παλαιότερα. Ωστόσο το ολοκαίνουριο αυτό άλμπουμ του με σαφή θεματικό προσανατολισμό και έμπνευση από τις ρίζες του και μια κοινωνική πραγματικότητα που επιμελώς και κατ΄ επανάληψη παραμελήθηκε, θέτει σε νέες βάσεις τη δημιουργία ενός πρότζεκτ που αξίζει με το παραπάνω την προσοχή μας.
Theodorakis Mikis «Lost Songs» (Intuition)
«Αυτή η μουσική είναι κάτι περισσότερο από μια ανακάλυψη. Είναι ένα ταξίδι στην καρδιά και τα πρώτα δημιουργικά χρόνια ενός από τους μεγαλύτερους συνθέτες της εποχής μας. Και για μένα: ένα βαθιά προσωπικό δώρο». Αυτά τα λόγια του πιανίστα Henning Schmiedt, που εμπεριέχονται στο κατατοπιστικό του σημείωμα στο ένθετο του άλμπουμ (κυκλοφορεί σε cd και δίσκο βινυλίου), δίνουν το πλαίσιο της συγκεκριμένης έκδοσης η οποία έρχεται να καταθέσει μια πολύτιμη προσθήκη στο γιγάντιο έργο του Μίκη Θεοδωράκη.
Τα «Χαμένα Τραγούδια» ως τίτλος, όπως είναι αναμενόμενο, προκαλούν αυξημένο ενδιαφέρον αφού από τη μια στελεχώνουν το μεταθανάτιο άλμπουμ του μεγάλου συνθέτη και από την άλλη εκπορεύονται από την πρώιμη συνθετική παρουσία του. Όπως καταλαβαίνουμε πρόκειται για 14 ανέκδοτα έως σήμερα τραγούδια που κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στις 25 Ιουλίου 2025 με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα από τη γέννηση του συνθέτη (29/7/1925). Τα τραγούδια αυτά γράφτηκαν από τον Θεοδωράκη στις αρχές της δεκαετίας του 1940, όταν ακόμη δεν είχε συμπληρώσει τη δεύτερη δεκαετία της ζωής του, αλλά διέφυγαν από τη λήθη πολλές δεκαετίες αργότερα και διασκευάστηκαν για πιάνο, εκτελέστηκαν και ηχογραφήθηκαν από τον Βερολινέζο πιανίστα και για αρκετά χρόνια συνεργάτη του Μίκη, Henning Schmiedt. Ο Henning Schmiedt ο οποίος συνδεόταν από παλαιότερα με τον Θεοδωράκη όταν εργαζόταν στο αρχείο στο σπίτι του στο Βραχάτι Κορινθίας από το 1985 έως το 1996, παρουσίασε τις πιανιστικές του εκδοχές στον συνθέτη στις 31 Αυγούστου 2009 και αυτός αφού τις άκουσε με μεγάλο ενδιαφέρον έκανε τις δικές του παρατηρήσεις που διαμόρφωσαν τις ερμηνείες στο τελικό τους στάδιο.
Ήταν κάτι σαν ημερολόγιο της νιότης αυτό που αποκαλυπτόταν στον Henning Schmiedt και η δική του ματιά έτυχε της έγκρισης του συνθέτη με τις όποιες παρεμβάσεις του. Μάλιστα τρία από τα μελωδικά αυτά θέματα που είχαν μείνει για πολλές δεκαετίες στα συρτάρια, έκαναν την εμφάνισή τους με άλλη μορφή σε γνωστούς κύκλους τραγουδιών του συνθέτη αποδεικνύοντας με τρανό τρόπο ότι αυτά τα νεανικά τραγούδια είχαν μια αναλλοίωτη διαχρονική αξία και μπορούσαν να σταθούν άνετα ανάμεσα στα διαμάντια της τέχνης του Μίκη.
Σπουδαία τραγούδια όπως τα «The Cricket», «My Sea», «If You Seek Joy From The Sun», «The Poet And The Rose», «Freedom», «Con Calore», «Greek Melody», «Thanatos», «Ode To The Moon» αναδεικνύονται από την έξοχη, λυρική, συγκινησιακή, μελωδική και ρομαντική ματιά του Henning στο πιάνο, ενώ καίρια είναι η εμφάνιση του προσκεκλημένου, σπουδαίου Αργεντίνου, με έδρα τη Γαλλία, κιθαρίστα Dominic Miller όπου συνομιλεί οργανικά με τον Henning Schmiedt στο «If you seek joy from the sun».
Ο δίσκος κλείνει με μια σπάνια, συναισθηματικά φορτισμένη στιγμή στο έξτρα 15ο κομμάτι του όπου ο Μίκης Θεοδωράκης τραγουδά τη «Φλαμουριά»-«The Linden Tree» (Der Lindenbaum) του Franz Schubert. Μια ακυκλοφόρητη, αρχειακή ηχογράφηση στο τέλος της οποίας ακούγεται ο πάντα εκρηκτικός Μίκης να λέει: «Viva Schubert!».
Την παραγωγή του δίσκου υπογράφουν ο Henning Schmiedt και ο Αστέρης Κούτουλας, ενώ η φωτογραφία του Μίκη που βλέπουμε στο εξώφυλλο είναι τραβηγμένη από την κόρη του Μαργαρίτα.
Ένα άλμπουμ που εκπέμπει φως, συγκίνηση και ηρεμία κατορθώνοντας να προσφέρει μια ελκυστική και συγκροτημένη εικόνα της μουσικής του Μίκη Θεοδωράκη η οποία παραμένει φρέσκια και έχει πολλά να μας πει, κυρίως στην καρδιά, υπογραμμίζοντας τη διαχρονικότητα της πρωτόλειας σύλληψής του τόσα χρόνια μετά. Σαράντα λεπτά απόλαυσης που μας ταξιδεύουν πριν από 85 περίπου χρόνια. Τόσο διαρκεί το απρόσμενο αλλά γοητευτικό αυτό ταξίδι στο παρελθόν.
