γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Το βιβλίο «Ασκήσεις της μνήμης» (Esercizi di Memoria, 2017) του πολυδιαβασμένου Σικελού συγγραφέα Αντρέα Καμιλλέρι (Andrea Camilleri, 1925-2019), δεν είναι μυθιστόρημα με αστυνομική πλοκή, σαν εκείνες που μας είχε συνηθίσει, αλλά μια ιδιόρρυθμη άσκηση μνήμης, μια ιδιαίτερη συλλογή κειμένων που λειτουργούν στην πραγματικότητα ωσάν προσωπικό και ιστορικό ημερολόγιο που επεκτείνεται πολλές δεκαετίες πίσω στη ζωή του. Πρόκειται για μια σειρά είκοσι τριών σύντομων κειμένων όπου ο υπέργηρος Καμιλλέρι παλινδρομεί σε γεγονότα που κατά κάποιο τρόπο σημάδεψαν τη ζωή του, ή τον εντυπωσίασαν κάπως, ώστε τώρα να ανακαλεί τις προσωπικές εκείνες εμπειρίες του και να μας τις προσφέρει σε έντυπη έκδοση η οποία έρχεται να προστεθεί στην πληθώρα των αστυνομικών ή των άλλων κοινωνικών ιστοριών με επίκεντρο τη γενέτειρα Σικελία, τις περισσότερες από τις οποίες είχαμε και εμείς την ευκαιρία να διαβάσουμε. Μέσα στις ολιγοσέλιδες ετούτες ιστοριούλες, ο συγγραφέας τους σχολιάζει με τον δικό του γνωστό τρόπο συγκεκριμένα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της Ιταλίας. Στην πρώτη, για παράδειγμα, αφήγηση πέντε μαθητές Λυκείου, ανάμεσά τους και ο Καμιλλέρι, προσπαθούν να πείσουν τις αρμόδιες αρχές να μεταφερθούν οι στάχτες του Λουίτζι Πιραντέλλο, που πέθανε το 1936 στη Ρώμη, πίσω στο Αγκριτζέντο, αφού έτσι ήταν η επιθυμία του σύμφωνα με ένα χειρόγραφο σημείωμα που βρέθηκε στο συρτάρι του γραφείου του. Φυσικά ο Καμιλλέρι δεν αφήνει την ευκαιρία μέσα σε αυτή, όπως και σε πολλές άλλες, να σχολιάσει με τον δικό του ειρωνικό, χιουμοριστικό και δηκτικό τρόπο κάποιες ιδιαίτερες σχέσεις πολλών σημαινόντων προσώπων με το φασιστικό καθεστώς της χώρας τους, σε μια προσπάθεια επαγγελματικής ή κοινωνικής ανέλιξης και βέβαια στη συνέχεια την αντίστροφη διαδικασία της απόρριψης των κομματικών ταυτοτήτων και των διακριτικών χαρακτηριστικών του εν λόγω Κόμματος.
Έτσι λοιπόν, το 2016, λίγο προτού γίνει ενενήντα ενός ετών, ο συγγραφέας μέσα στη σκοτοδίνη της τυφλότητάς του και αδύναμος για στοιχειώδη συγγραφή, μάχεται με τις μνήμες του και υπαγορεύει στην Ιζαμπέλλα Ντεσσάλβι κάθε πρωί τις αναμνήσεις του, χωρίς στην ουσία να ελπίζει ότι όλα εκείνα κάποια στιγμή θα δημοσιευτούν. Ταυτόχρονα, όπως λέει, ζήτησε από έξι καταξιωμένους Ιταλούς εικονογράφους να δημιουργήσουν από ένα σχέδιο «που θα είχε τη δυνατότητα να εκφράσει το συναίσθημα του βιβλίου…», αν και δεν θα μπορούσε να τα δει, παρά το γεγονός ότι αγαπούσε την τέχνη αφού τελευταία ήταν αναγκασμένος «να ζει στο σκοτάδι». Ο Καμιλλέρι, βεβαίως, χρησιμοποιεί τη μνήμη ως εργαλείο αντίστασης στις παράπλευρες ατομικές απώλειες του προελαύνοντος χρόνου, ενάντια στη λήθη, στις συνήθεις διαστρεβλώσεις της ιστορίας, στην πολύπλευρη πολιτική προπαγάνδα και φυσικά ως μια εκ νέου προσπάθεια σκέψης και κριτικής και γιατί όχι, ως ηθική υποχρέωση. Αναφερόμενος ειδικότερα στον φασισμό, ο Καμιλλέρι, δεν γράφει ως ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ως ενεργός πολίτης με συγκεκριμένη πολιτική άποψη. Οι αναμνήσεις του, συνδέονται με την παιδική ηλικία και την αγαπημένη του Σικελία, σκιαγραφεί πώς το παρελθόν τού διαμόρφωσε την προσωπικότητά του, αλλά οι μνήμες του έχουν εφαρμογή όχι μόνο ατομική, αλλά και συλλογική. Το βιβλίο τονίζει κατά κόρον ότι η μνήμη είναι απαραίτητη για την κατανόηση του παρόντος και βεβαίως για την αποφυγή των λαθών του παρελθόντος.
Ο Καμιλλέρι, εκτός από πετυχημένος συγγραφέας, υπήρξε και πολύ πειθαρχημένος άνθρωπος. Έτσι το σκοτάδι στην όρασή του δεν τον τρόμαξε, αλλά το καταπολέμησε με τον προφορικό λόγο, έναν διαφορετικό φυσικά τρόπο να αφηγείται τις ιστορίες του, βασιζόμενος αποκλειστικά στη μνήμη του. Τις είκοσι τρεις ιστορίες τις αφηγήθηκε σε ισάριθμες ημέρες, με φόντο, τη χώρα του, χωρίς να διαφαίνεται κάπου εκεί μέσα η όποια μελαγχολία ή οι τύψεις για συμπεριφορές σε παρελθόντα και διαδραματισθέντα γεγονότα. Ένα στοχαστικό και πολιτικά φορτισμένο έργο, περισσότερο δοκιμιακό παρά αφηγηματικό, βαθιά ριζωμένο στην ιταλική ιστορία, αλλά με παγκόσμια σημασία.
Το βιβλίο «Ασκήσεις Μνήμης» (Esercizi di memoria) του Αντρέα Καμιλλέρι δεν είναι άλλη μια περιπέτεια του επιθεωρητή Μονταλμπάνο, αλλά ο διάσημος ντετέκτιβ που του χάρισε διαχρονική φήμη βρίσκεται σε έναν από τους είκοσι τρεις χαρακτήρες του, για τους οποίους ο συγγραφέας γράφει από μνήμης. Στην ιστορία «Ο αστυνόμος Καμιλλέρι» ο συγγραφέας είναι σαφής: «Γιατί θέλησα να τον μνημονεύσω; Γιατί σίγουρα υπήρξε ασυνείδητα ο εμπνευστής του δικού μου αστυνόμου, του αστυνόμου Μονταλμπάνο, που προσπαθεί με όλο του το είναι ν’ αποκαλύψει την αλήθεια». Το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Καμιλλέρι, είναι γεμάτο με γνωστές και λιγότερο γνωστές προσωπικότητες του κινηματογράφου και του θεάτρου με τις οποίες συνεργάστηκε. Αυτές οι σελίδες περιέχουν όλο το φάσμα του Καμιλλέρι, από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωση, με ιστορίες που συγκινούν τους αναγνώστες, αναμνήσεις που ζωντανεύουν από την αλάνθαστη μνήμη του συγγραφέα, όπως η περίπτωση του μηχανικού στην ιστορία «Ο μηχανικός Κομερντιόνε», ο οποίος μπορεί να μην κατάφερε να βομβαρδίσει τη Μάλτα, αλλά κατέρριψε ένα εχθρικό αεροπλάνο με τους χαρταετούς του, ή για άλλους που χωρίς να είναι γιατροί, μπήκε η φωτογραφία τους σε πρώτη σελίδα γνωστής εφημερίδας, επειδή προσέφεραν κάποια πολύτιμη υπηρεσία (Η αντικατάσταση). Ένα μοναδικό αυτοβιογραφικό έργο, όπου κάθε ανάμνηση αποτυπώνεται με αγάπη, αλλά και με την ειρωνεία που αναγνωρίζουμε στον παραγωγικό αφηγητή από τα σικελικά χώματα. Έγραφε μεθοδικά σε όλη του τη ζωή, ξεκινώντας από τις επτά το πρωί, καπνίζοντας εκατομμύρια τσιγάρα, και ορίζει τη γραφή ως ένα παιχνίδι ελαφρότητας, μια αιθέρια τελικά συνύφανση ήχων και λέξεων!
{Andrea Camilleri, Ασκήσεις της μνήμης. Esercizi di Memoria. Μτφρ: Φωτεινή Ζερβού. Εκδόσεις Πατάκη, Μάιος 2023. Αθήνα}
