Γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Το βιβλίο «Οι ορφανοί. Μια ιστορία του Μπίλι δε Κιντ» (Les Orphelins. Une histoire de Billy the Kid, 2026) του Γάλλου συγγραφέα Ερίκ Βυϊγιάρ, είναι ένα μυθιστόρημα περισσότερο δοκιμιακού χαρακτήρα, που έρχεται να ξαναφέρει στο προσκήνιο κάποιες εμβληματικές μορφές της κατάκτησης της Δύσης. Για μερικούς, ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία του που λειτουργεί περισσότερο ως ανατομία της αμερικανικής μυθολογίας. Στην ουσία αποτελεί μια κάπως περίεργη και πρωτότυπη αφήγηση της ζωής του νεαρού κακοποιού Μπίλι δε Κιντ, ο οποίος έδρασε σε μια συγκεκριμένη εποχή και σίγουρα όχι μια κλασσική αφήγηση της ζωής του. Παράλληλα φωτίζεται μια πλευρά της πολύπλευρης και πολυποίκιλης ιστορίας της κατάκτησης της αμερικανικής Δύσης, ρίχνοντας φως στους «ορφανούς» της Ιστορίας, εκείνους τους περιθωριοποιημένους, τους ανώνυμους χαρακτήρες, τους χαμένους στα βάθη των αιώνων, οι οποίοι είχαν ξεχωριστό μερίδιο ευθύνης, άθελά τους βέβαια, στη διαμόρφωση της ίδιας της Αμερικής. Το βιβλίο του Ερίκ Βυϊγιάρ, είναι σύντομο, πυκνό αφήγημα που συνδυάζει ιστορικά στοιχεία, λογοτεχνική φαντασία, αλλά παράλληλα και άφθονο πολιτικό σχολιασμό. Στις σελίδες του ξεδιπλώνονται δίκην μικρών ανεξάρτητων κειμένων και ωσάν μικρές φέτες συγκεκριμένων αναφορών της πορείας του μικρού πρωταγωνιστή, που ξεκίνησε την σύντομη αλλά πολυτάραχη πορεία του μέσα από απύθμενη φτώχεια και κοινωνική εγκατάλειψη, καταστάσεις που αργότερα τον οδήγησαν αναγκαστικά σε ένα μοναδικό ξέσπασμα βίας. Ο συγγραφέας φαίνεται καθαρά πως δεν βρίσκεται απέναντί του επικριτικά, αφού περισσότερο τον σκιαγραφεί ως το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της φτώχειας, της ορφάνιας, της κοινωνικής αδικίας, που σημάδεψε ανεξίτηλα την αμερικανική ιστορία, αλλά φυσικά και το μύθο της Άγριας Δύσης.
Ωστόσο, ο Ερίκ Βυϊγιάρ δεν στέκεται μονάχα σε αυτόν και στην όποια έλλειψη εναλλακτικών επιλογών συμπεριφοράς. Μαζί του στο βιβλίο παρελαύνουν οι «ορφανοί» της Αμερικάνικης ιστορίας. Κι αυτοί ήταν ομολογουμένως πολλοί. Μετανάστες που ήρθαν από μακρυά για τους γνωστούς και ευνόητους λόγους, εργάτες και φτωχοί αγρότες που τελικά έμειναν ακόμα και εκτός των περιθωρίων της άσπλαχνης και αδιάφορης, γι’ αυτούς, ιστορίας. Η κατάκτηση της Δύσης παρουσιάζεται σαν ένας αέναος αγώνας εκτοπισμού των δύσμοιρων ιθαγενών που βρέθηκαν σε δύσκολες εποχές και τοποθεσίες, σε χρονικές περιόδους ποτισμένες από βία, αποικιοκρατία, άγρια οικονομική εκμετάλλευση από πανέξυπνους επιχειρηματίες που χρησιμοποιούσαν με εξαιρετική, όπως έδειξε η ιστορία, μαεστρία και ζηλευτή επιτυχία, ιδιωτικούς στρατούς για δικά τους αποκλειστικά συμφέροντα. Έτσι ο μικρός Μπίλι δε Κιντ, δέσποζε σαν σύμπτωμα της όλης βίαιας επιχείρησης. Ο Βυϊγιάρ, χρησιμοποιώντας απλή γλώσσα, αλλά με έντονη στοχαστική διάθεση, αφηγείται συγκεκριμένες στιγμές του, εστιάζεται σε ειδικά ιστορικά γεγονότα στα οποία είχε άμεση συμμετοχή, αποκαλύπτοντας ξεχασμένες από πολλούς λεπτομέρειες. Ήταν η εποχή των κακοποιών, μας υπενθυμίζει. Αλλά και πολλών άλλων, όπως αναφέρει κάπου μέσα στο τμήμα του βιβλίου που επιγράφεται ‘The House’. Μια λεπτομέρεια είναι χαρακτηριστική των καιρών: « Ο Έβανς και η συμμορία του έκλεβαν αγελάδες, βόδια, άλογα, και τα πουλούσαν πέντε δολάρια το κεφάλι στον Ντόλαν, ο οποίος τα μεταπωλούσε στο Κράτος για δεκαπέντε δολάρια, κερδίζοντας έτσι δέκα δολάρια, από τα οποία κάποια σημαντικά πρόσωπα έπαιρναν φυσικά το μερίδιό τους. Έτσι λειτουργεί ακόμα και σήμερα αυτό που αποκαλούμε οικονομία της αγοράς»!
Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε το παρόν βιβλίο περισσότερο ως ένα ιστορικό δοκίμιο το οποίο όμως φιλοδοξεί να πάρει τη θέση μιας λογοτεχνικής βιογραφίας, αλλά με έντονο το πολιτικό στοιχείο. Ακόμα να διαπιστώσουμε για μια ακόμη φορά ότι την ιστορία πολλές φορές τη γράφουν εκείνοι που βρίσκονται πίσω από τα γρανάζια της, και όχι οι άμεσοι πρωταγωνιστές των γεγονότων. Επιπλέον θίγει τον τρόπο που κατασκευάζουμε τους μύθους, λησμονώντας ανθρώπους.
Ο συγγραφέας και σε αυτό το βιβλίο του, συνδυάζει την σύντομη, πυκνή αφήγηση, την εστιασμένη του ιστορική έρευνα, χωρίς να αφίσταται από τον απαραίτητο πολιτικό σχολιασμό και τη λογοτεχνική διατύπωση, δίνοντας παράλληλα φωνή σε όλους εκείνους που η Ιστορία αδιαφορεί και σιωπά. Έχοντας ως πρωταρχικό έναυσμα μια φωτογραφία, όπως λέει, ξεψάχνισε τη ζωή του Κιντ, από τις τρώγλες της Νέας Υόρκης μέχρι τις αχανείς εκτάσεις του Νέου Μεξικού, εκεί όπου γραφόταν η ιστορία της μεγάλης και πολλά υποσχόμενης στιγμής. Η εξολόθρευση με κάθε θυσία των ιθαγενών Ινδιάνων από τα εδάφη τους και η μετάβαση των περιουσιών σε ευφυείς γαιοκτήμονες των Ηνωμένων Πολιτειών σε μια πρωτοφανή στην ιστορία συσσώρευση πλούτου, χρησιμοποιώντας έξυπνα αμέτρητους και εν πολλοίς ανυποψίαστους για τον τελικό σκοπό desperados, λέξη που παραπέμπει στους απελπισμένους, για όσο χρειαζόταν και αφήνοντάς τους στο έλεος του θεού στη συνέχεια, όταν όλα είχαν πάρει το δρόμο τους. Όμως τα πρώτα κέρδη προήλθαν από τις σφαγές των άτυχων Ινδιάνων. Ήταν η εποχή κατά την οποία, όπως διατείνεται και ο συγγραφέας, «ο αποικισμός της ηπείρου, πλαισιωμένος κατά διαστήματα από τον στρατό, εγκαταλείφτηκε σε μικροεγκληματίες, ανατέθηκε σε ορδές ξυπόλητων, αλητών και κλεφτών», αφού αυτό κόστιζε λιγότερο. Έως ότου φυσικά όλα δρομολογηθούν! Όμως ο συγγραφέας δεν παραλείπει να προβεί σε ορισμένες ειδικές αναφορές στον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο, καθώς και σε μικρές συμμορίες που καταδίωκαν μαύρους που είχαν δραπετεύσει από τους ιδιοκτήτες τους ρισκάροντας τη ζωή τους και, στη συνέχεια, τους ξαναπουλούσαν για μερικά δολάρια στους παλιούς τους αφέντες.
Και η έρμη η λογοτεχνία να μπορεί να λειτουργεί ως πράξη αντίστασης. Εκ των υστέρων φυσικά, σε μια προσπάθεια να μας υπενθυμίσει σκοτεινές πλευρές της αμερικανικής επέκτασης προς τα δυτικά!
(Éric Vuillard, Οι ορφανοί. Μια ιστορία του Μπίλι δε Κιντ. Μετάφραση: Στύλβα Πράσσου. Εκδόσεις Πόλις. Μάρτιος 2026. Αθήνα)
