Από τον Πάνο Ιωαννίδη(*)
Ο Βασίλης Ραφαηλίδης συνήθιζε να λέει ότι όποιος δηλώνει πως ξέρει από κινηματογράφο και μόνο από κινηματογράφο, δεν ξέρει ούτε καν κινηματογράφο. Δήλωνε κάτι τέτοιο με το μοναδικά αυθεντικό sui generis στυλ του, θέλοντας να πει, πως η πρόσληψη μιας τέχνης, τόσο ιδιαίτερης και πολύπλευρης όσο ο κινηματογράφος, απαιτεί και άλλες γνώσεις, γενικότερες και ευρύτερες, και κυρίως ένα βαθύ αισθητικό κριτήριο που μπορεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, να συνδεθεί με την κοινωνική πραγματικότητα.
Mutatis mutandis, το ίδιο μπορεί να διατυπωθεί και για την αστυνομική ή νουάρ λογοτεχνία. Κάποιος ή κάποια, που λέει πως ξέρει από αστυνομική λογοτεχνία (και μόνο), δεν ξέρει γρυ από αυτό το υβριδικό λογοτεχνικό είδος. Και το γράφω αυτό υπό την έννοια, πως η αστυνομική λογοτεχνία, τουλάχιστον στη μεσογειακή της εκδοχή, διεισδύει μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα, όπως το νερό διαβρώνει την πέτρα. Θεωρώντας ως ορόσημο της εμφάνισης της την πετρελαϊκή κρίση του 1973, και τα όσα ακολούθησαν, η μεσογειακή αστυνομική λογοτεχνία μπαίνει φουριόζα στα λογοτεχνικά res publica, προσπαθώντας να καλύψει το αναγνωστικό κενό που αφήνει το κοινωνικό μοντέρνο μυθιστόρημα. Κενό που δημιουργείται ως απόρροια της παύσης των μεγάλων αφηγήσεων και της μετά αποικιοκρατικής επέκτασης του μεταμοντερνισμού.
Σχετικά δε με αφελείς φωνές, και ίσως ημιμαθείς, που έχουν ακουστεί κατά καιρούς, δυστυχώς και στη χώρα μας, ότι η μεσογειακή αστυνομική λογοτεχνία, δεν έχει μελετηθεί ως είδος, η και πως δεν υφίσταται καν (sic), προτείνω την εξαιρετική μονογραφία της Barbara Pezzotti, Mediterranean Crime Fiction: Transcultural Narratives in and around the ‘Great Sea’ (2023, Cambridge University Press –
https://doi.org/10.1017/9781009451437), όπου αποσαφηνίζεται ευκρινώς η σχέση του μεσογειακού ντετέκτιβ με την πόλη, την αφήγηση, την Ιστορία αλλά και τις ρευστές ταυτότητες των χωρών της μεγάλης θάλασσας που λέγεται Μεσόγειος.
Γιατί λοιπόν κάποιος που δηλώνει πως συγγράφει μεσογειακή αστυνομική λογοτεχνία, οφείλει να γνωρίζει και να μελετά μια σειρά από άλλα πεδία;
- Ο ντετέκτιβ ή ο αστυνόμος είναι ένα πρόσωπο σκοτεινό και κατά βάθος πληγωμένο, καθώς κατά κανόνα έχει βιώσει την απώλεια στο πετσί του. Είτε πρόκειται για απώλεια γονιών και οικείων, ή συναδέλφων, στη δεύτερη περίπτωση και με δική του συνήθως ευθύνη, το παρελθόν του είναι στιγματισμένο. Το βίωμα του τον έχει φέρει αντιμέτωπο με τα μύχια της ανθρώπινης φύσης, και τον έχει μάθει να ψάχνει εκεί που δεν φτάνει το φως, αλλά το μελάνι της αφήγησης. Κατά συνέπεια, η αφηγηματική διαχείριση τέτοιων εμπειριών, προϋποθέτει a priori γνώσεις Ψυχολογίας. Ο ήρωας μας, ο μεσογειακός ερευνητής, είναι εντός εκτός και επί τα αυτά της ανθρώπινης εμπειρίας. Απέχει αισθητά από το είδος του common sense, πλην όμως τον γνωρίζει καλά, γιατί μέσω της μελέτης του, βγάζει το ψωμί του. Ακόμη και αν δεν είναι ένας σκοτεινός τύπος (π.χ. Γιώργος Μπέκας), σίγουρα δεν είναι σαν τους άλλους. Και εδώ μπαίνει στο πεδίο εκείνη η ωραία λέξη που λέγεται ενσυναίσθηση. Διότι ο συγγραφέας, μέσω του ήρωα του, αστυνόμου ή ντετέκτιβ, μελετά τους άλλους, μπαίνει στη θέση τους και ερευνά γιατί εξακολουθούν να κάνουν κακό μεταξύ τους.
- Έχει γίνει πλέον αποδεκτό, ακόμη και από συντηρητικές συγγραφικές φωνές του Ακραίου Κέντρου, ότι η διερεύνηση των αιτίων ενός εγκλήματος έχει μεγαλύτερη σημασία από την εύρεση του ενόχου. Η διεξοδική κατανόηση των αιτίων ενός εγκλήματος, οδηγεί ευκολότερα στον ένοχο, συμπληρώνω ταπεινά εγώ. Εδώ πάντως τα πράγματα περιπλέκονται. Γιατί η έρευνα των κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών και οικονομικών διαστάσεων του εγκλήματος, δεν είναι ούτε μονοσήμαντη, ούτε στατική. Aliis verdis, η θέση του παρατηρούμενου προσδιορίζεται από τη θέση του παρατηρητή, για να θυμηθούμε την Αρχή της Απροσδιοριστίας του Χάιζενμπεργκ. Η κοινωνία δεν είναι ένα ενιαίο σύνολο, παρά αποτελείται από ομάδες διαφορετικών συμφερόντων τις κοινωνικές τάξεις, από υποσύνολα εντός των κοινωνικών τάξεων διαφορετικού πολιτισμικού υπόβαθρου, από άτομα διαφόρων βιωμάτων που αλληλοεπιδρούν ενός αυτών των υποσυνόλων και των τάξεων. Τονίζεται ότι η διαδικασία κοινωνικοποίησης των ατόμων στις μεσογειακές κοινωνίες, δεν είναι μόνο οριζόντια, αλλά και κάθετη και η ταχύτητα κυκλοφορίας της κοινωνικής κοινωνικότητας είναι υψηλότερη, σε σύγκριση με τον Βορρά ή το Κέντρο της Ευρώπης, γιατί ο καπιταλισμός εδώ δεν βρίσκεται σε απώγεια ανάπτυξης. Και εδώ βρίσκεται η ομορφιά: ακόμη και ένα αστυνομικό μυθιστόρημα γραμμένο από μια αντιδραστική οπτική έχει το ενδιαφέρον του, γιατί προσθέτει το δικό του λιθαράκι στο παλίμψηστο του κοινωνικού μυστηρίου. Αν κάποιος δηλαδή γράψει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα από την πλευρά των φορέων της κυρίαρχης ιδεολογίας, όπως π.χ. η Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού, (η αριστερή αφήγηση περί Εμφυλίου Πολέμου δεν υπήρξε ποτέ μαζικά κυρίαρχη, παρά μόνο σποραδικά), όσο αντιδραστικό και να είναι, θα προσφέρει πολλά στον δημόσιο διάλογο.
- Το τρίτο στοιχείο μιας ιστορίας εγκλήματος είναι η ένταξη της, στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο που την επικαθορίζει, όπως ας πούμε ένας κώδικας οδικής κυκλοφορίας οριοθετεί την συμπεριφορά των οδηγών. Η μελέτη της Ιστορίας, παρά το ότι επίσης δύναται να διαφοροποιηθεί, ανά οπτική και ιδεολογία, εντούτοις εμπεριέχει ορισμένα στοιχεία, τα οποία είναι αντικειμενικά σαν το μέλι που παράγουν οι μέλισσες. Επιτρέψτε μου να γίνω λίγο αυτοαναφορικός: Στον Χορό της μέλισσας, προσπάθησα να φέρω κοντά δύο διαφορετικές γενιές ανθρώπων με κοινό τόπο τη δημιουργία και την προσπάθεια για έναν καλύτερο και δικαιότερο κόσμο. Από τη μία πλευρά βρέθηκε η γενιά του Πολυτεχνείου (δεν μου αρέσει καθόλου αυτός ο όρος, αλλά δεν έχω άλλον), και από την άλλη τα μωρά της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας, εμείς που είδαμε την οικονομική κρίση να σκάει στην πραγματική ενηλικίωση μας σαν βόμβα σε μοναστήρι. Οι μεν είχαν βιώσει το τραύμα της ματαίωσης για όσα αγωνίστηκαν, οι δε το βίωναν χωρίς να έχουν πετύχει πολλά, σύμφωνα με τους δε. Στο μυθιστόρημα, το μόνο κατόρθωμα της δικής μου γενιάς, με βάση την καθεστηκυία αντίληψη περί διάπλασης των παίδων, είναι πως είμαστε οι τελευταίοι που πρόλαβαν να ζήσουν καλύτερα από τους γονείς μας. Αν δεν υπήρχε η οικονομική κρίση, αυτές οι δύο γενιές δεν θα είχαν ιδιαίτερο λόγο να συνυπάρξουν στο μυθιστόρημα μου, και να αναδιαμορφωθούν από δύο εγκλήματα που συνδέονται μεταξύ τους. Όμως είναι η Ιστορία, αυτό που σύμφωνα με την περίφημη ρήση του Φρίντριχ Ένγκελς, κάτι που σύνολο της δεν θέλησε ποτέ κανείς, και εκφράζεται στη δική μου συγγραφική περίπτωση μέσω ενός τροχαίου δυστυχήματος, που ενώνει, χωρίζει και διχάζει τους ανθρώπους και τους ωθεί στο έγκλημα.
- Ο πολιτισμός με την ευρεία έννοια, μπορεί να εισήλθε στο λογοτεχνικό παιχνίδι από τις συνταγές της Αγίας Τριάδας του Μεσογειακού Νουάρ (Μονταλμπάν, Ιζζό, Καμιλέρι), εδραιώθηκε ωστόσο, με τη μελέτη των μεταναστευτικών ροών και των αχανών πεδίων του ψηφιακού εγκλήματος. Πολλά μάθαμε από την καύση βιβλίων του Πέπε Καρβάλιο, τα φλαμένκο του Φάμπιο Μοντάλ και την σημασία της σικελικότητας στην συμπεριφορά του Σάλβο Μονταλμπάνο. Όμως οι νέοι underdogs είναι οι πρόσφυγες που αφήνουν τις χώρες του πρώην Τρίτου Κόσμου, γιατί δεν έχουν άλλη επιλογή παρά να μπουν σε μια βάρκα ελπίζοντας σε ένα καλύτερο μέλλον, παίζοντας τη ζωή τους κορώνα γράμματα. Είναι αυτοί που θα αναδιατάξουν τον european way of life, και θα καταστήσουν ακόμη πιο ρευστές τις ταυτότητες της μεσογειακής μεγαλούπολης. Οι γεύσεις, οι μυρωδιές και οι ήχοι που κομίζουν από τις μακρινές πατρίδες τους θα ριχτούν μέσα στο χωνευτήρι της Μεγάλης Κλειστής Θάλασσας που είναι η Μεσόγειος. Και ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, η σχέση εξάρτησης που έχουν τα μεσογειακά κράτη με το Κέντρο και τον Βορρά, υφίσταται και αυτή μια μεταξίωση λόγω του προσφυγικού προβλήματος. Το σκοτεινό ίντερνετ γίνεται πλέον εργαλείο του εμπορίου σαρκός, όπως και για τον παράνομο πλουτισμό μέσω κρυπτονομισμάτων. Οι εναλλακτικές μουσικές της Δύσης, που ακούνε οι ήρωες, γίνονται απλώς το μελιστάλαχτο σάουντρακ ενός μοτίβου που η πατριαρχία, η εξουσία των κρατών και των εταιριών, ο σεξισμός και ο νεοφασισμός κυριαρχούν και θεσπίζουν νέους δρόμους για το έγκλημα.
- Ένα ακόμη καίριο στοιχείο είναι η γνώση των διοικητικών συστημάτων και των όρων λειτουργίας τους. Είναι πασίγνωστο, ότι η σχετική αβελτηρία του κοινωνικού κράτους στα μεσογειακά κράτη, καλύπτεται από την οικογένεια και τα φτερά προστασίας που απλώνει πάνω από τα μέλη της. Δεν υπάρχει ούτε κράτος πρόνοιας τύπου Bismarck, ούτε τύπου Beveridge, σε χώρες όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Τουρκία, παρά μόνο πολιτικές που στήθηκαν για να αντιμετωπίσουν τα όσα άφησαν πίσω τους δικτατορίες, εμφύλιοι πόλεμοι, μνημόνια και μια φεουδαρχία που δεν λέει να υποχωρήσει. Το άτομο ως ιστορικό υποκείμενο στη μεσογειακή περίπτωση, βρίσκεται σαφώς σε υποδεέστερη θέση, σε σύγκριση με τους συνανθρώπους του στον βορρά ή στο κέντρο της Γηραιάς Ηπείρου. Αυτό το αναμφισβήτητο δεδομένο μειώνει δραματικά το χάσμα ανάμεσα στην αξία χρήσης και στην ανταλλακτική αξία που έχει κάθε υπηρεσία και κάθε εργασία στην Μεσόγειο, ωθώντας τα οικονομούντα άτομα να αναζητούν πρόσθετες πηγές εισοδήματος, όχι μόνο για το κάτι παραπάνω, αλλά και για να τα βγάλουν πέρα. Και όλα αυτά συμβαίνουν εντός μιας αρκετά αρτηριοσκληρωτικής γραφειοκρατίας, και μιας αστυνομίας που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο δεν είναι ιδιαίτερα ανεξάρτητη ως προς την κυβέρνηση και την εξουσία. Ίσως αυτός είναι ο βασικός λόγος, που διάλεξα για ήρωα μου ιδιωτικό ντετέκτιβ και όχι αστυνόμο.
- Το έκτο στοιχείο μιας αφήγησης του εγκλήματος είναι η πλοκή. Κατά κύριο λόγο, η πλοκή αρμολογεί την αφηγηματική δομή που μας παρουσιάζει το αίνιγμα. Μέσα από μια έρευνα που είναι σαν να διαφωτίζεται από τα κάτοπτρα καλειδοσκοπίου, μας αποκαλύπτονται κρυφές πτυχές της ιστορίας. Τεχνίτες της δραματουργίας, όπως ο Πέτρος Μάρκαρης, έχουν αφήσει για τα καλά το στίγμα τους, σε αυτό το πεδίο. Υπάρχει όμως εδώ ένα τρικ, που δεν είναι άλλο, από την σημασία των χαρακτήρων στην εξέλιξη του μύθου. Πρόκειται για την αφηγηματική διαλεκτική που παρέχει τον χώρο και την αυτονομία στους ήρωες, να αποφασίσουν για τις επιλογές τους. Κατά τη δική μου οπτική, δεν χρειάζεται οι ήρωες να είναι εντελώς αυτόνομοι, ούτε όμως να υπακούσουν εντελώς σε εμάς τους συγγραφείς. Η διαλεκτική της πλοκής έχει και μια ακόμη διάσταση: καθώς οι γωνίες της αφήγησης διαπλέκονται με τις καμπύλες του αποκαλυπτικού καλειδοσκοπίου, οι αναγνώστες μαθαίνουν για πτυχές του περιβάλλοντος, για κοινωνικές συνήθειες και συμπεριφορές, για έθιμα κρυφά και ήθη αφανέρωτα. Εδώ φαίνεται η μαστοριά του συγγραφέα που ξέρει να συνδυάζει την σταδιακή αποκάλυψη των πληροφοριών, που διαρκεί μέχρι την κάθαρση, με την προβολή μιας ελκυστικής κοινωνικής τοιχογραφίας.
- Λαστ μπατ νοτ λιστ: η σημασία της κλασικής και της μοντέρνας λογοτεχνίας στο συγγραφικό παστίς. Δεν έχει νόημα να συζητάμε για σπουδαίο αστυνομικό μυθιστόρημα, αν από πίσω δεν διακρίνεται η μοναδικότητα ενός άξιου λογοτεχνικού έργου. Δεν έχει νόημα να μπει κάποιος στον κόπο να γράψει, αν δεν έχει διαβάσει κλασικούς και μοντέρνους, γηγενείς και αλλοδαπούς, για να καταλάβει την ανοικειότητα του κόσμου, την οποία καλείται να προβάλει η λογοτεχνία, μέσω ενός εγκλήματος. Γιατί το έγκλημα συνιστά το κενό που αφήνει πίσω της μια χαμένη ζωή, μια απαγωγή, μια υπεξαίρεση. Δεν αρκεί η μανιώδης θέαση τηλεοπτικών σειρών στις συνδρομητικές πλατφόρμες, ούτε η εκπαίδευση ενηλίκων που παρέχουν τα σεμινάρια δημιουργικής γραφής, για να γίνει κάποιος καλός συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων. Esse quam videri. Κάτι που στην εποχή του φαίνεσθαι είναι δύσκολο, πολύ δύσκολο. Όμως το συγγραφικό αλήτικο βλέμμα, μαζί με την παιδεία, τον κοπιώδη στοχασμό και το πείσμα εκφρασμένο μέσω μιας εργασιακής φρενίτιδας, μπορούν να κάνουν τη διαφορά.
Στο παρόν προσπάθησα να αποτυπώσω ορισμένες διαστάσεις της διαδικασίας συγγραφής ενός μεσογειακού αστυνομικού μυθιστορήματος, μέσα από μια πολυπρισματική οπτική. Το κέντρο βάρους του κειμένου μου βασίστηκε στην αντίληψη ότι η συγγραφή είναι μια σύνθετη διαδικασία, που θέτει τον συγγραφέα αρχικά ως δέκτη πολυποίκιλης γνώσης και ακολούθως, ως πομπό μετάδοσης της μυθιστορίας, κατόπιν αλληλεπίδρασης του, με το ευρύτερο περιβάλλον. Λάθη και παραλείψεις βαρύνουν αποκλειστικά τον γράφοντα.
(*) Ο Πάνος Ιωαννίδης είναι συγγραφέας και δημιουργός του ιδιωτικού ντετέκτιβ Πέτρου Ριβέρη. Ζει στη Θεσσαλονίκη και είναι μέλος της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας https://www.elsal.gr/el/theclub/synenoxoi/1475-panos-ioannidis.html
