από τον Πάνο Ιωαννίδη
Υπάρχει μια άποψη, σχετικά διαδεδομένη στις μέρες μας στους συγγραφικούς κύκλους της αστυνομικής λογοτεχνίας, ότι το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι το νέο κοινωνικό μυθιστόρημα. Η βάση αυτής της άποψης εδράζεται στο ότι, αμφότερα το αστυνομικό και το κοινωνικό μυθιστόρημα, αναπτύσσονται πάνω στην έρευνα της κοινωνικής πραγματικότητας. Η μελέτη ενός εγκλήματος, που στα καλά βιβλία έχει πάντα κοινωνικές, πολιτικές και πολιτιστικές διαστάσεις, συνιστά μια σε βάθους μελέτη της κοινωνίας. Το έγκλημα δεν ανακλά τίποτε περισσότερο από ένα ρήγμα στο κοινωνικό εποικοδόμημα, το οποίο είναι ικανό αν δεν το γκρεμίσει, να του προκαλέσει ανεπανόρθωτες ζημιές. Χρειάζεται ένας καλός μα σκοτεινός ερευνητής, που θα καταφέρει να ψάξει εκεί που το φως σταματά και, το σκότος ξεκινά να δρα, ώστε να επανέλθει η κατάσταση των πραγμάτων σε φάση σταθερής ισορροπίας. Έστω και φαινομενικά. Από την άλλη, το κοινωνικό μυθιστόρημα, διερευνά την εποχή του και inter alia, αναδεικνύει τις πολλαπλές όψεις της πραγματικότητας που το περιβάλλει και το επικαθορίζει. Διαμέσου της κίνησης των ηρώων, που εκφράζουν επιλεγμένες έννοιες και συγκεκριμένους όρους της κοινωνικής συνθήκης, το μυθιστόρημα αυτής της κατηγορίας αποτελεί ένα καίριο παλίμψηστο, για την αναγνωστική κατανόηση μιας ιστορικής περιόδου.
Προσωπικά δεν πιστεύω ότι το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι (αποκλειστικά) το νέο κοινωνικό μυθιστόρημα. Συγκεκριμένα, θεωρώ ότι έχει καταφέρει να επεκταθεί σε ένα πεδίο που αφέθηκε κενό από το νεωτερικό μυθιστόρημα, θέτοντας το έγκλημα και την διερεύνηση του στο επίκεντρο. Αναλυτικότερα το αστυνομικό μυθιστόρημα, είναι μέρος του νέου κοινωνικού μυθιστορήματος. Ίσως γι αυτόν τον λόγο, τα τελευταία πενήντα χρόνια κατάφερε να αφήσει το περίπτερο και να λάβει μια αξιοσημείωτη θέση στη βιβλιοθήκη.
Με βάση τα προαναφερόμενα, ένας καλός συγγραφέας, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ιστορεί την εποχή του, και η αστυνομική πλοκή είναι μια δίοδος που διευκολύνει την τέχνη του. Σε ένα σπουδαίο αστυνομικό μυθιστόρημα, η αλληλεπίδραση ηρώων και κοινωνικού περιβάλλοντος είναι ένας βασικός πυλώνας της αφηγηματικής δομής. Άλλωστε, όταν τελειώνει η ανάγνωση ενός αστυνομικού ή νουάρ μυθιστορήματος, πείτε το όπως θέλετε, γινόμαστε κατά τι σοφότεροι, όχι μόνο λόγω της κάθαρσης που επήλθε, αλλά κυρίως λόγω αυτών που μάθαμε να συμβαίνουν.
Μια τέτοια περίπτωση είναι και το μυθιστόρημα Η Ανεξαρτησία [Πατάκη, Γεωργία Ζακοπούλου], του σπουδαίου Javier Cercas (Χαβιέρ Θέρκας), συγγραφέα παγκοσμίου βεληνεκούς, ο οποίος έγινε γνωστός από την συγγραφή εμβληματικών μυθιστορημάτων [Οι στρατιώτες της Σαλαμίνας, Οι νόμοι των συνόρων (Πατάκη, Ελισώ Λογοθέτη & Γεωργία Ζακοπούλου, αντίστοιχα), που δεν είναι αστυνομικά, αλλά έχουν σαφέστατο ιστορικό (το πρώτο) και κοινωνικό (το δεύτερο) υπόβαθρο. Στο προηγούμενο μυθιστόρημα του Τέρρα Άλτα [Πατάκη, Γεωργία Ζακοπούλου], μας εισάγει στον κόσμο του αστυνόμο Μελτσόρ Μαρίν, ο οποίος πριν πάρει μετάθεση για την περιοχή της Ταραγονίας, έγινε ήρωας της Βαρκελώνης, σκοτώνοντας ισλαμιστές τρομοκράτες σε μια θανατηφόρα σύρραξη, και αποτρέποντας τον θάνατο πολλών πολιτών. Ο Μελτσόρ είναι γιος μιας πόρνης και αγνώστου πατρός, ενώ έχει περάσει μέρος της νεότητας του στη φυλακή, καθότι στην εφηβεία του ήταν μέλος ενός καρτέλ ναρκωτικών. Μόλις αποφυλακίστηκε με την στήριξη του δικηγόρου Βιβαλές, οικογενειακού φίλου και μάλλον μόνιμου εραστή της μητέρας του, μπήκε στην αστυνομία. Έχει χάσει πρόωρα την σύζυγο του Όλγα και μεγαλώνει μόνος του, την κόρη του Τιτίκα, που πήρε το όνομα της, από την ομώνυμη ηρωίδα των Άθλιων του Victor Hugo, αγαπημένου του μυθιστορήματος.
Εδώ τον βρίσκουμε να επιστρέφει προσωρινά στη Βαρκελώνη, για να αντιμετωπίσει μια ιδιαίτερα λεπτή υπόθεση. Η δήμαρχος της Βαρκελώνης υπόκειται σε εκβιασμό από αγνώστους, με αντικείμενο ένα βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου του παρελθόντος. Η δήμαρχος είναι μια πρώην ακτιβίστρια της Αριστεράς, με αξιοπρόσεκτη πορεία στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων ευάλωτων κοινωνικά ομάδων και ιδιαίτερα των προσφύγων. Όμως ο γάμος της με έναν γόνο της ανώτερης τάξης της Καταλονίας, λειτούργησε ως σημείο προσωπικής και πολιτικής καμπής ωθώντας την να εισέλθει στην πιο συμβατική πολιτική και να στρογγυλέψει τις απόψεις της, εκλογή που την τοποθετεί πλέον στον χώρο του Συντηρητικού ή Ακραίου Κέντρου. Σε πρώτη φάση οι εκβιαστές ζητάνε τριακόσιες χιλιάδες ευρώ, και σε δεύτερη φάση, αφού πληρωθούν ζητούν άλλα τόσα χρήματα, καθώς και την παραίτηση της δημάρχου. Ο Μελτσόρ αναλαμβάνει δράση μαζί με μια ομάδα επίλεκτων αστυνομικών, ακολουθώντας τα ίχνη μιας υπόθεσης κεντημένης σαν υφαντό.
Της αφήγησης παρεμβάλλονται κεφάλαια όπου ο ένοχος ανακρίνεται από έναν άγνωστο, που στη μέση του βιβλίου περίπου, μαθαίνουμε ότι είναι ο Μελτσόρ. Η επιλογή του Θέρκας εδώ είναι σαφής: μετράει περισσότερο να μάθουμε το κοινωνικό, πολιτιστικό και πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου συνέβη το έγκλημα, και δευτερευόντως να πληροφορηθούμε για να πρόσωπα. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι η υπόθεση εκβιασμού της δημάρχου πηγαίνει αρκετά πίσω στον χρόνο, όταν η ίδια και ο εκβιαστής ήταν νέοι. Το καίριο στοιχείο σε αυτή την συγγραφική χάραξη, είναι ότι ο Θέρκας αποφεύγει φτηνούς εντυπωσιασμούς σχετικούς με ευρήματα που οδηγούν στον ένοχο, και μας μιλά στα ίσια για την υπόθεση. Και αυτό καταφέρνει και μετατρέπει το βιβλίο σε page turner, παρόλο που καθίσταται όχι δύσκολα αντιληπτό προς τα που κινείται το πράγμα. Και όλα αυτά με τους βασικούς κανόνες του αστυνομικού αφηγήματος να τηρούνται, αλλά και να ανανεώνονται από την λειτουργική αφήγηση του κοινωνικού μυθιστορήματος. Μπορεί να υποστηριχθεί ότι πέραν της κλασικής τριτοπρόσωπης αφήγησης, η έτερη αφηγηματική μέθοδος που χρησιμοποιείται είναι η αναδρομή. Αναλυτικότερα μέσα από τη μαιευτική ανακριτική μέθοδο του Μελτσόρ, μαθαίνουμε την ιστορία μιας παρέας στη Βαρκελώνη, από τις αρχές της νέας χιλιετίας μέχρι σήμερα. Νιώθουμε στο αναγνωστικό πετσί μας τα ερωτήματα που θέτει ο συγγραφέας και έχουν να κάνουν με τις ολοένα διογκωμένες ταξικές διαφορές, την ανάγκη του homo digitalis να δείχνει πολύ καλύτερος από αυτό που είναι στην πραγματικότητα, την τάση πολλών ανθρώπων να ακολουθούν τον συρμό και να μην κοιτάζουν μέσα τους. Η εξάλειψη του ήθους του μοντέρνου κόσμου, από μια ανήθικη αντίληψη που αγιάζει τα ψηφιακά μέσα για να πετύχει τον σκοπό της, βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος, όπως και η θέση της γυναίκας σε αυτόν. Παρά τις κατακτήσεις και την νομιμοποίηση της ισότητας οι έμφυλες διαφορές παραμένουν, με το γυναικείο σώμα να εξακολουθεί να είναι αντικείμενο κοινωνικής, πολιτικής και φυσικά εμπορικής διαπραγμάτευσης.
Ο Μελτσόρ είναι ένας σκληρός μπάτσος που δεν διστάζει να ψάξει μέσα στα έγκατα της άρχουσας τάξης της Καταλονίας και να παρουσιάζει την αλήθεια στους ανωτέρους του, χωρίς φόβο και πάθος. Στο βάθος του μυαλού του λάμπει σαν φάρος η ανεξιχνίαστη δολοφονία της μητέρας του η οποία κακοποιήθηκε βάναυσα πριν αφήσει την τελευταία πνοή της. Για αυτόν τον λόγο, ο Καταλανός αστυνόμος που μοιάζει να έχει βγει από τις σελίδες του Raymond Chandler, του James EllroyManuel και του Manuel Vazquez Montalban, , επιλέγει την αυτοδικία όταν πληροφορείται ότι άντρες χτυπάνε τις γυναίκες τους, ακόμη και αν ένα συμβάν είναι άσχετο με την υπόθεση που ερευνά. Αξίζει ακόμη να αναφερθεί, ότι μια σκηνή του μυθιστορήματος ο Μελτσόρ παρακολουθεί με τον δικηγόρο Βιβαλές ένα γουέστερν. Πρόκειται για έναν σαφή υπαινιγμό του συγγραφέα, σχετικά με την σύνδεση που έχει το σύγχρονο αστυνομικό ή νουάρ μυθιστόρημα με το γουέστερν. Με τη διαφορά όμως ότι το κυνήγι ανάμεσα στους καλούς και στους κακούς, δεν λαμβάνει χώρα στην Άγρια Δύση, αλλά στην σύγχρονη μεγαλούπολη.
Χρήσιμο είναι επίσης να σημειωθεί ότι καίτοι, απουσιάζουν οι καλολογικοί σχηματισμοί και η χρήση μιας γλώσσας πιο περίτεχνης, η ανατομική μελέτη της ισπανικής κοινωνίας και δη της καταλονικής, είναι εξαιρετική. Η συγγραφική διόπτρα του Θέρκας μελετά τους ήρωες του σε επαγγελματικό, προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, χωρίς να κρίνει την ηθική τους. Αντιθέτως τους βάζει εντός του κάδρου και αφήνει τον αναγνώστη να συναντήσει τα ερωτήματα που θέτει αυτό το σπουδαίο μυθιστόρημα.
Κλείνοντας θα πω ότι όπως πολλά καλλιτεχνικά είδη, έτσι και το αστυνομικό μυθιστόρημα υπόκειται σε μια συναίρεση. Τούτο δεν οφείλεται αποκλειστικά στα απόνερα της ψηφιακής εποχής που έχουν μεταβάλλει τους όρους πρόσληψης των ιστοριών από τους ανθρώπους. Είναι απόρροια μιας ευρύτερης τάσης κατά την άποψη μου, που παρόλο που σε επιδερμικό επίπεδο τέχνη και ζωή απομακρύνονται, κατά βάθος τείνουν να γίνουν ένα. Γι’ αυτό όχι μία ή δύο φορές, ο σπουδαίος Χαβιέρ Θέρκας, αναφέρει μέσα στο μυθιστόρημα, ότι κάποιος με το όνομα του, γράφει αστυνομικές ιστορίες με ήρωα κάποιον παράξενο μα καλό, πολύ καλό αστυνόμο Μελτσόρ.
Χαβιέρ Θέρκας, Η Ανεξαρτησία, μτφρ.Γεωργία Ζακοπούλου, Πατάκης
