του Γιάννη Σ. Παπαδάτου
Ανατρέχοντας σε αφηγήσεις της αρχαίας και της λαϊκής παράδοσης, αλλά και της επώνυμης δημιουργίας, διαπιστώνουμε ότι οι μέλισσες συμβολίζουν τη δημιουργικότητα, την εργατικότητα, την ελευθερία αλλά πάνω από όλα τη συλλογικότητα με όρους κοινότητας. Στο πρόσφατο μυθιστόρημα του Γιώργου Παναγιωτάκη, το οποίο αποτελεί μια ιδιόμορφη ιστορική και πολιτική αλληγορία, οι «Μέλισσες» αποκτούν συμβολικό ρόλο. Είναι μια μυστική οργάνωση πολιτών σε μια αυταρχική, άχρονη και άτοπη κοινωνία στην οποία εκείνα τα βιβλία που θεωρούνται «επικίνδυνα» παραδίδονται στις φλόγες. Η συγκεκριμένη οργάνωση έθεσε ως σκοπό να διασώζει αυτά τα βιβλία, τις ιστορίες, δηλαδή, που αφηγούνται. Πρόκειται για υπόθεση που παραπέμπει σε πραγματικές εικόνες καύσης βιβλίων από φασιστικά καθεστώτα του παρελθόντος (π.χ. Γερμανία, Ελλάδα). Σε μια τέτοια αποτρόπαιη εικόνα, ανάμεσα στον σωρό βιβλίων που καίγεται σε κεντρική πλατεία, υπάρχει και το μυθιστόρημα Όλιβερ Τουίστ του Καρόλου Ντίκενς. Στο βιβλίο του Παναγιωτάκη ένας μαθητής, ο Ντάνιελ, βλέπει το βιβλίο του Ντίκενς που πριν λίγο διάβαζαν στο σχολείο του, ανάμεσα στον σωρό. Στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου τίθεται στον αναγνώστη το δίλημμα:
«Γίνε για λίγο ο Ντάνιελ! Τι κάνεις; Αν επιλέγεις…
–να μην κάνεις τίποτα μένοντας ασφαλής, πήγαινε στη σελίδα 20.
– να σώσεις το βιβλίο από τις φλόγες κι ό,τι βγει, πήγαινε στη σελίδα 108».
Για παράδειγμα σύμφωνα με το πρώτο δίλημμα, η Ελένα, συμμαθήτρια του Ντάνιελ, κρύβει το βιβλίο στο παλτό της προκειμένου να το διασώσει. Η κίνηση γίνεται αντιληπτή από τον Ντάνιελ και το νέο δίλημμα ορθώνεται: αν θα το πει στη μητέρα του ή αν θα το αποσιωπήσει. Και έπεται συνέχεια σε άλλα διλήμματα…
Ορισμένα κεφάλαια της αφήγησης οδηγούν αλυσιδωτά σε δέκα εννέα διαφορετικές διαδραστικές ιστορίες. Οι προαναφερόμενες εικόνες με τα δύο κεντρικά πρόσωπα, είναι εκείνες που τροφοδοτούν την αλληλουχία μιας πλοκής που διαχέεται σε διαδρομές στις οποίες ο μικρός Ντάνιελ γίνεται μάρτυρας, αλλά και υποκείμενο στιγμών ευχάριστων ή επώδυνων για τον ίδιο κυρίως, με παρακολουθήσεις, φυλακίσεις, βασανισμούς, ενοχές, ανακρίσεις, αναγνώσεις αλλά και τρυφερής οικογενειακής ατμόσφαιρας και ευχάριστων εκπλήξεων που συμμετέχουν είτε πρόσωπα του καθεστώτος είτε: η μητέρα του, η δασκάλα του, η συμμαθήτριά του και η κυρία Στίνκεν, μια φαιδρή, πλήρως υποταγμένη στο καθεστώς ηρωίδα, που είναι πανταχού παρούσα στις συχνές εμφανίσεις του Ντάνιελ. Όλες σχεδόν οι ιστορίες τελειώνουν με την αναφορά στο μυθιστόρημα του Ντίκενς που διαβάζεται ή πρόκειται να διαβαστεί από τον Ντάνιελ και την Ελένα. Εννοείται ότι στις διάφορες εκδοχές σώζεται τελικά τα βιβλίο και το καθεστώς αναφέρεται ότι πέφτει ή επίκειται η πτώση του. Το αρχικό κόκκινο εξώφυλλο του βιβλίου εμφανίζεται στις διάφορες «περιπλανήσεις» του μεταμφιεσμένο σε χρυσό, ένα χρώμα που συμβολίζει το μέλι και τη «γλυκύτητα» που αυτό προσφέρει, ακριβώς όπως και το ευχάριστο τέλος όλων των ιστοριών.
Στις αφηγήσεις αναδύονται διακειμενικές στιγμές με αποσπάσματα ή με εικόνες που παραπέμπουν στο μυθιστόρημα του Ντίκενς, συμπεριλαμβανομένης και εκείνης της σκηνής στην οποία ο Ντάνιελ ιδιοποιείται το όνομα του πρωταγωνιστή του, ξεσκεπάζοντας έτσι την άγνοια, σε ό,τι αφορά στον πολιτισμό, των οργάνων του καθεστώτος.
Ο Παναγιωτάκης αναδιατάσσει τη βασική υπόθεση σε κομβικά κενά απροσδιοριστίας στα οποία θέτει διλήμματα για να επαληθευτεί ότι η διαδικασία της ανάγνωσης είναι μια συνεχόμενη αλληλενέργεια ανάμεσα σε προσδοκίες που επαληθεύονται ή διαψεύδονται και σε μνήμες που μεταμορφώνονται. Εν προκειμένω ο υπονοούμενος αναγνώστης, επικοινωνεί δραστικά με τον πραγματικό στη βάση των προαναφερόμενων διλημμάτων. Με άλλα λόγια να αναλάβει την ευθύνη αντί του κεντρικού ήρωα για την έκβαση των καταστάσεων. Η συγκεκριμένη πολλαπλή ανάγνωση ικανοποιεί τον πραγματικό αναγνώστη και το κατά βούληση πισωγύρισμά του, προκειμένου να διατρέξει πολλές διαδρομές, οι οποίες, πέρα από την αναπόφευκτη επανάληψη όμοιων γεγονότων, τον «πληροφορούν» και για άλλα ενδιαφέροντα συμβάντα εμπλουτίζοντας τον ορίζοντά του.
Αυτές οι διαδρομές αποδεικνύουν ότι ένα κείμενο από τη μία πλευρά κατανοείται ανάλογα με την αναγνωστική ιστορία του αναγνώστη κι από την άλλη μετατρέπεται σε ουσιαστική δημιουργική πράξη. Στην προκειμένη περίπτωση τα διλήμματα αφενός δείχνουν στον αναγνώστη διαφορετικές διαδρομές ικανοποιώντας του προσδοκίες αφετέρου ο ίδιος, παρά τον έτσι κι αλλιώς περιορισμό που υφίσταται, ώστε να ακολουθήσει τις υποδεικνυόμενες, είναι ελεύθερος να επινοήσει και άλλες δικές του. Για παράδειγμα: τι θα γινόταν αν η μητέρα του Ντάνιελ κατέδιδε τον γιο της, πράγμα που όπως αναφέρεται και στο βιβλίο ήταν για το καθεστώς συνήθης διαδικασία ή αν συνεργαζόταν ουσιαστικά με τη δασκάλα του μέλος των Μελισσών ή αν ο Ντάνιελ ενεργούσε ως μέλος της οργάνωσης όπως και η Ελένα ή ακόμη αν η κυρία Στίνκεν μεταλλασσόταν σε δυναμική ηρωίδα. Επαληθεύεται επομένως το γεγονός ότι καμιά ανάγνωση δεν πραγματώνει οριστικά ένα κείμενο. Εξάλλου, ο αναγνώστης αλληλεπιδρά με το «ρεπερτόριο» του κειμένου, τις κοινωνικές και πολιτισμικές αναφορές του, διευρύνοντας τη σχέση του με το κείμενο και εμπλουτίζοντας τη σημασία του.
Ορισμένα από τα περικειμενικά στοιχεία του βιβλίου είναι ευρηματικά και μπορούν να προσληφθούν ποικιλοτρόπως. Για παράδειγμα, η εικονογράφηση στις δυο φόδρες παρουσιάζεται ως εξής: στην αρχή, οι αριθμοί με τα τοπόσημα στον χάρτη της περιοχής που εκτυλίσσονται σημαντικά γεγονότα, φαντάζουν και ως δηλωτικά στοιχεία ελέγχου του αυταρχικού καθεστώτος. Στη φόδρα του τέλους, ο χάρτης παρουσιάζεται χωρίς αριθμούς που ίσως να δηλώνεται η ελεύθερη κίνηση των πολιτών στην επερχόμενη πτώση του καθεστώτος. Ο δε πρωτότυπος σελιδοδείκτης στο σχέδιο της μέλισσας με τους αριθμούς εντός πλαισίων στη μία όψη, παραπέμπει στις ήδη προταθείσες αναγνωστικές διαδρομές, ενώ στην άλλη όψη τα κενά πλαίσια προφανώς δηλώνουν τις διαφορετικές διαδρομές του αναγνώστη τις οποίες μπορεί και να συμπληρώσει πραγματώνοντας την αισθητική του προσέγγιση.
Το βιβλίο σε κάθε διαφρομή ορθώνει ένα λεπτό χιούμορ που εξάγεται, πέρα από τις σκηνές άγνοιας των οργάνων του καθεστώτος σε θέματα πολιτισμού, από τη συμπεριφορά της προαναφερόμενης κυρίας Στίνκεν μιας «ιδανικής» χαφιέ, αλλά και από τον επαναλαμβανόμενο φορτικά ως χαιρετισμό, από όλους, όνομα του δικτάτορα Αλεξάντερ Κρουτς.
Ο ζωντανός, λαγαρός και ρέων λόγος του συγγραφέα κομίζει έννοιες όπως η φιλαναγνωσία, η ελευθερία της σκέψης, η πρωτοβουλία, η κριτική σκέψη, η αλληλεγγύη και το κοινοτικό πνεύμα, η αντίσταση απέναντι στη βία, την καταστολή και τον αυταρχισμό. Το βιβλίο συνάμα αποτελεί και μια ηθική αλληγορία. Με αμεσότητα, αλλά δίχως διδακτισμό στέλνει μηνύματα δίκαιης και θαρρετής στάσης απέναντι σε ό,τι ακυρώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Το Ήμουν με τις μέλισσες ανάμεσα στ’ άλλα αποτελεί και μια «μαθητεία» σχετική με εφαρμογές της αναγνωστικής θεωρίας και το σπουδαιότερο: καλλιεργεί μια πρωτότυπη φιλαναγνωστική πρακτική η οποία απελευθερώνοντας τον αναγνώστη και διευρύνοντας τον ορίζοντά του, συνεισφέρει σε ουσιαστικές δράσεις δημιουργικής γραφής.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Παπαντωνάκης, Γ.-Αθανασιάδης, Η.- Καπλάνογλου, Μ. – Πολίτης, Δ. Οι ιδέες των παιδιών για
- την παιδική λογοτεχνία. Αθήνα: Τόπος, 2010, σσ. 84-87.
- Τζιόβας, Δ. Μετά την αισθητική, Γνώση, 1987, σσ. 242-243.
- Ιser, W. The Act of Reading. A Theory of Aesthetic Response. Baltimore and London: The Johns
- Hopcins, University Press, 1980, pp. 81 κ.ε.
- Iser, Wolfgang. «Interaction between Text and Reader» ,στο: S. Suleiman – I. Crosman, The
Reader in the Text; Essays on Audience and Interpretation. USA: Rrinceton University
Press, 1980, pp. 106-119.
ΓιώργοςΚ. Παναγιωτάκης, Ήμουν με τις μέλισσες, Πατάκης
