του Γιάννη Μουγγολιά
Μπορεί το πλούσιο υμνολόγιο των ακολουθιών της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα να προσφέρει σπάνιες ηχητικές εμπειρίες αλλά και αφορμές μυσταγωγίας και μέθεξης μέσα στην κατανυκτική ατμόσφαιρα των εκκλησιών και των μοναστηριών, εκεί που ο Χριστιανισμός κλίνει το γόνυ στα Πάθη του Θεανθρώπου και τη συντριβή του θανάτου από τον Χριστό-πηγή ζωής, όμως οι Άγιες αυτές μέρες ενέπνευσαν και εξακολουθούν να εμπνέουν συνθέτες και μουσικούς ενός ευρύτατου φάσματος και ποικίλων αναζητήσεων να γράψουν αριστουργήματα που πέρασαν στην ιστορία της μουσικής. Σελίδες θρησκευτικής μουσικής λοιπόν ή εγχειρήματα με αφορμή τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης που καταξιώθηκαν στο πέρασμα του χρόνου και εγγράφηκαν στη σύγχρονη δημιουργία, προτείνουμε εδώ. Κάτι σαν προσευχή, δημιουργική διέξοδο, ύμνο του θνητού ανθρώπου στο αθάνατο.
Αρχίζουμε με μια ολοκαίνουρια δισκογραφική παραγωγή που κυκλοφόρησε πριν τρεις περίπου μήνες με τίτλο «Orthodoxia Kai Thanatos» και με δημιουργό έναν σπουδαίο ανήσυχο πολυσχιδή μουσικό, τον Kristo Rodzevski και σιγά-σιγά ταξιδεύουμε στον χρόνο με ανεκτίμητα δισκογραφήματα του παρελθόντος από τους πρωτοκλασάτους συνθέτες σύγχρονης μουσικής Sofia Gubaidulina, Arvo Part, Henryk Górecki, ύμνους και τραγούδια εμπνευσμένα από τη Μεγάλη Παρασκευή ερμηνευμένα από την κορυφαία τραγουδίστρια της Μέσης Ανατολής, Λιβανέζα Fairuz, σε μια θλιβερή σήμερα συγκυρία όπου στην πατρίδα της μαίνεται ο πόλεμος σκορπώντας αδιάκριτα θάνατο και καταλήγουμε με ένα τραγούδι-διασκευή του «Αι γενεαί πάσαι» από τους Έλληνες Axis που τότε έλαμπαν στο Παρίσι.
Kristo Rodzevski «Orthodoxia Kai Thanatos» (Port Of Entry, 2025)
Πρόσφατα, στο μεταίχμιο των ετών 2025 και 2026 κυκλοφόρησε το ιδιαίτερο αυτό άλμπουμ του Βορειομακεδόνα τραγουδιστή, κιθαρίστα, συνθέτη, αυτοσχεδιαστή αλλά και ψυχίατρου Kristo Rodzevski ο οποίος την τελευταία δεκαετία, με την ενδιαφέρουσα δισκογραφία του και τις ηχηρές συνεργασίες του (Bill Laswell, Mary Halvorson, Hamid Drake, Tomeka Reid, Kris Davis, Ikue Mori, Ingrid Laubrock, Tomas Fujiwara, Kirk Knuffke, Chris Speed, Nicole Mitchel, Jeff Parker, Ken Vandermark, Taylor Ho Bynum, Josh Werner, Adam Rudolph κ.α.) αλλά και με την παραμονή του τις δυο τελευταίες δεκαετίες στη Νέα Υόρκη, έχει καταγραφεί στις εξέχουσες μονάδες της σύγχρονης πειραματικής, jazz, rock, folk και world μουσικής.
Από το 2015 μέχρι και σήμερα ο γεννημένος στην Μπίτολα Kristo Rodzevski έχει κυκλοφορήσει μια σειρά πολύ σημαντικών δίσκων επιδεικνύοντας μια σπάνια καλλιτεχνική φλέβα αλλά κυρίως μια αξιοσημείωτη ποικιλία εκφραστικών δρόμων και ηχητικών εξερευνήσεων: «Batania» (2015), «Bitter Almonds» (2016), «The Rabbit And The Fallen Sycamore» (2017), «Hubris» (2020), «Fair Weather Friends» (2022), «Black Earth» (2023), «Krstena Voda» (2024). Παράλληλα συνθέσεις του έχουν συμπεριληφθεί σε σάουντρακ ταινιών όπως του Βορειομακεδόνα σκηνοθέτη Milcho Manchevski «Shadows» και «Bikini Moon», τεκμηριώνοντας με τον καλύτερο τρόπο την ευελιξία του να κινείται αρμονικά μεταξύ κινηματογραφικής μουσικής και διαμόρφωσης της κατάλληλης ηχητικής ατμόσφαιρας για τη μεγάλη οθόνη.
Στον τίτλο του όγδοου άλμπουμ του «Orthodoxia Kai Thanatos» ο Rodzevski αντικαθιστά το διαζευτικό «ή» με το συμπλεκτικό «και» παρουσιάζοντας την κατεύθυνσή του ως «Ορθοδοξία και Θάνατος» αντί για «Ορθοδοξία ή Θάνατος» όπως θα ήταν αναμενόμενο από μια αυστηρή θεολογική προσέγγιση που θα ήθελε την ορθοδοξία αντίθετη και ασύμβατη με τον θάνατο. Για τον Rodzevski εδώ Ορθοδοξία και Θάνατος από αντίθετα που το ένα αντιμάχεται το άλλο, γίνονται συνώνυμα και οριοθετούν οικείους τρόπους που συνδέονται με τη ζωή μέχρι την αναπόφευκτη παύση και σιωπή του κενού και του θανάτου. Στο πλαίσιο αυτό καθ΄ όλη τη διάρκεια του διπλού αυτού δίσκου βινυλίου ακούμε τη φωνή του Rodzevski να αποδίδει με τη μαλακή χροιά του αλλά και τη θερμή εκφραστικότητα της ερμηνείας του τους θρησκευτικούς ψαλμούς και ύμνους. Μια ερμηνεία ζεστή και λιτή, σαν αυτή ενός απλού, καθημερινού ανθρώπου, μια προσευχή γνήσια εκ βαθέων, με έντονη συναισθηματική διάσταση που ωστόσο δεν υπακούει αυστηρά στο τυπικό της ψαλτικής και της λειτουργικής παράδοσης. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανοιχτών οριζόντων μουσική ματιά στους θρησκευτικούς ύμνους από κορυφαίες μουσικές φυσιογνωμίες της σύγχρονης διεθνούς σκηνής που συγκεντρώνονται στον δεύτερο δίσκο του διπλού αυτού LP αγκαλιάζοντας με τον δικό τους αντισυμβατικό τρόπο τα λειτουργικά κείμενα.
Η συλλογή των θρησκευτικών ύμνων και το υλικό που βασίζεται το «Orthodoxia Kai Thanatos» είναι απόρροια ταξιδιών και ζωντανής εμπειρίας του Kristo Rodzevski που κατά τη διάρκεια μιας δεκαετίας επισκέφτηκε τα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή και τη Βορειοανατολική Αφρική. Η πρώτη αφορμή και έμπνευση για τη δημιουργία του δίσκου ήρθε στον Rodzevski όταν ταξιδεύοντας στην Αφρική άκουσε έναν κοπτικό ύμνο, το «Άγιος ο Θεός» που του έφερε στη μνήμη παιδικές θύμησες από το Πάσχα και τις ιερές ακολουθίες του τα μεσάνυχτα στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στην Μπίτολα. Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του οι τόποι άλλαζαν, οι γλώσσες που ακούγονταν οι ιεροί ψαλμοί διαδέχονταν η μία την άλλη (Αραμαϊκά, Αραβικά, Ελληνικά, εκκλησιαστικά Σλαβονικά, Βορειομακεδονικά, Κοπτικά, Αιθιοπικά), όμως το συναίσθημα, η πίστη, η άσβεστη φλόγα παρέμεναν κοινός παρονομαστής και εν τέλει ήταν αυτό που ο μουσικός ήθελε να προτάξει, να του δώσει προτεραιότητα και να αναδείξει. Ο Rodzevski δεν επιδίωξε εδώ να υπογραμμίσει και να υποστηρίξει απαρέγκλιτα έναν αυστηρό θεολογικό ακαδημαϊσμό που θα περιχαράκωνε έτσι κι αλλιώς το άκουσμα σε μια στείρα λογική μουσειολογικής αυθεντικότητας. Αντιθέτως αυτό που τον ενδιέφερε ήταν εκτελέσεις καρδιάς και μια γλωσσολογική και ανθρωπολογική εμβάθυνση στην ορθόδοξη χριστιανική παράδοση από την πλευρά του ανθρώπου και της οικουμενικής διάστασής του. Έτσι ηχογράφησε τους ύμνους σε μία μόνο εκτέλεση και με όλα τα λάθη που πιθανόν θα παρεισέφρεαν σε αυτή, αδιαφορώντας για την τελειότητα της πιστής απόδοσης και καταγράφοντας την ακατέργαστη ομορφιά και τη μοναδική ατμόσφαιρα της ψαλτικής στα μοναστήρια και τις τοπικές εκκλησίες που επισκέφτηκε κι έγινε κοινωνός των όσων εκεί διαδραματίζονταν, κυρίως κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα. Μέλημά του ο συνηθισμένος άνθρωπος, ο διπλανός, αυτός που μετανοεί, που ζητά την παρηγοριά και τη βοήθεια του Θεού, αλλά και αυτός που «μαλακώνει» μέσα από τις ουράνιες αυτές μελωδίες. Αυτές τις μελωδίες που εκπορεύονταν από μια μουσική που ένωνε το θείο με το ανθρώπινο, το επουράνιο με το γήινο και το κοσμικό. Αυτές τις μελωδίες που γεννήθηκαν στη μουσική, πνευματική και πολιτιστική παράδοση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η οποία ήταν μονοφωνική, τροπική και εστίαζε σε μια ενιαία μελωδική γραμμή, σε αντίθεση με τις πολυφωνικές αρμονίες της Δύσης.
Ο Rodzevski υιοθετώντας το βυζαντινό στυλ και την Οκτώηχο με ανθεκτική ιστορία 1000 χρόνων, μέσα από τους διαφορετικούς τόπους καταθέτει τον συνεκτικό παράγοντα που με την μουσική παράδοση και το τραγούδι έφερε κοντά Ανατολή και Μεσόγειο.
Στον δεύτερο δίσκο ο Rodzevski επιζητά τη συνεισφορά κορυφαίων και αναγνωρισμένων πειραματιστών που «αγκαλιάζουν» τη φωνή του με τις ηλεκτρονικές αλχημείες τους και τις προωθημένες εξερευνήσεις τους οι οποίες ανιχνεύουν τις σκοτεινές αποχρώσεις του θανάτου. Ο καθένας με τον δικό του τρόπο o οποίος κυμαίνεται από τη δημιουργία ατμοσφαιρικών μινιμαλιστικών ηχοτοπίων μέχρι την χρήση ηχητικών όγκων θορύβου. Οι περισσότεροι από αυτούς έχουν συνεργαστεί και στο παρελθόν με τον Rodzevski. Ο πολύς Bill Laswell, μπασίστας, ηλεκτρονικός παραβάτης, πολυοργανίστας, εμβληματική μορφή της αβανγκάρντ, world music και ηλεκτρονικής διεθνούς σκηνής, με συμμετοχές σε αναρίθμητα πρότζεκτς προσωπικά και άλλων, ο Αυστριακός παραγωγός, κιθαρίστας και χρήστης επεξεργασμένων samples και φορητών υπολογιστών Fennesz, συνεργάτης στο παρελθόν των Ryuichi Sakamoto, Jim O’Rourke, Ulver, David Sylvian και King Midas Sound, ο Ιάπωνας ντράμερ, ηλεκτρονικός μουσικός, συνθέτης, πειραματιστής, αυτοσχεδιαστής με έδρα τη Νέα Υόρκη Ikue Mori, συνεργάτης των John Zorn, Arto Lindsay και πολλών άλλων και ο πειραματιστής, μουσικός των ηλεκτρονικών, κιθαρίστας με έδρα το Σικάγο, Kevin Drumm, ο σπουδαίος Ελβετός συνθέτης, παραγωγός με έδρα το Βερολίνο Thomas Fehlmann και ο Ολλανδός ηχητικός πειραματιστής των ηλεκτρονικών, αφηγητής του ήχου παραγωγός Jos SSmolders δίνουν το προσωπικό τους ηχητικό χρώμα στους ίδιους ύμνους και ψαλμούς που ακούγονται στον πρώτο δίσκο του διπλού LP με τη γυμνή και λιτή φωνητική ερμηνεία του Rodzevski χωρίς ίχνος μουσικής συνοδείας.
Οι ύμνοι που ακούμε στο «Orthodoxia Kai Thanatos» με ή χωρίς μουσική-ηχητική συνοδεία είναι αντλημένα από τις παραδόσεις και ακολουθίες των μοναστηριών και εκκλησιών στους ακόλουθους τόπους: Maaloula (κωμόπολη κοντά στη Δαμασκό της Συρίας σε υψόμετρο 1500μ), Lalibela (στην Αντίς Αμπέμπα της Αιθιοπίας), Hamatoura (στο Λίβανο), Zrze στο Πριλέτ της Βόρειας Μακεδονίας, Μετέωρα, Σιμωνόπετρα (Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρου, τη 13 στην τάξη μονή από τις 20 της Αθωνικής Πολιτείας), Όρος Σινά της Αιγύπτου, Bigorski (Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου της δυτικής Βόρειας Μακεδονίας, μεταξύ Ντέμπαρ και Γκόστιβαρ), Mokattam (οροσειρά χαμηλών λόφων και ονομασία προαστίου του Καΐρου), Παναγία Σουμελά, Katshki Pilar (Στήλη του Κάτσχι στη Δυτική Γεωργία), Κέρκυρα, Ιερά Μονή Χοζοβιώτισσας στην Αμοργό. Ανάμεσά τους: «Χριστός Ανέστη», «Αγνή Παρθένε», «Εξομολογείστε», «Άξιον εστί», «Τρισάγιον», «Ψαλμός 50» κ.α.
Κλείνοντας την αναφορά μας στο ανθρωποκεντρικό, ατμοσφαιρικό αυτό πρότζεκτ που έχει στο επίκεντρο την Ορθοδοξία και τον Θάνατο, δύο καταστάσεις ύπαρξης εκ των οποίων η πρώτη δίνει έμφαση στην κοινή ελπίδα και σωτηρία και η δεύτερη κάνει μια βαθιά βουτιά στα «νερά» του θανάτου, εκτός των όποιων άλλων εντυπώσεων, μένει η ηχώ της γλυκιάς, ανθρώπινης φωνητικής ερμηνείας του Kristo Rodzevski, σε μια ωδή-ύμνο για τον μοναχισμό, που αρθρώνει στα ελληνικά: «… / Πάντα είναι υψωμένα / εις τα ύψη τ΄ ουρανού / σαν τα δέντρα δίχως φύλλα / κι έχουν χρώμα του νεκρού. / Τι με οφελούν αδέλφια, / φίλοι μου και συγγενείς, / που την ώρα του θανάτου / δεν με βοηθεί κανείς». Τα ίδια λόγια από το «Μες στης ερημιάς τα κάλλη» της Ιεράς Μονής του Όρους Σινά, της παλαιότερης χριστιανικής μονής στον κόσμο, ακούμε και στον δεύτερο δίσκο με τη φωνή του Rodzevski αυτή τη φορά με στο remix του σπουδαίου Ikue Mori.
Sofia Gubaidulina «Johannes-Passion = St. John Passion» (Hänssler Classic, 2001)
Ρωσίδα συνθέτρια τεράστιου καλλιτεχνικού διαμετρήματος η Sofia Gubaidulina (γεννημένη το 1931 στην Χριστόπολη του Tatarstan, δημοκρατίας της πρώην Σοβιετικής Ένωσης) που έφυγε πριν περίπου ένα χρόνο από τη ζωή (13 Μαρτίου 2025) στα 93 της, συνδέθηκε με μια πληθωρική παραγωγή έργων που περιελάμβαναν έργα μουσικής δωματίου, ορχηστρικά και χορωδιακά και μαζί με τους σπουδαίους συμπατριώτες της σύγχρονους συνθέτες Alfred Schnittke, Edison Denisov και Valentin Sylvestrov αποτέλεσε κόκκινο πανί στην πατρίδα της αφού απαγορευόταν να παίζονται τα έργα τους τα οποία κυνηγήθηκαν σφοδρά. Η Sofia Gubaidulina, ξεχωριστή εκπρόσωπος της νέας, μοντέρνας μουσικής παρότι έζησε τα τελευταία της χρόνια στη Γερμανία όπου και πέθανε, επηρεάστηκε καταλυτικά από τη μουσική και χορωδιακή παράδοση της Ρωσίας διαμορφώνοντας και διατηρώντας ανόθευτη την προσωπική μουσική της ταυτότητα. Όπως συμβαίνει σε πολλές συνθέσεις της Gubaidulina η θρησκεία και η χριστιανική πίστη αποτελούν κεντρικό πυρήνα της μουσικής της. Η συνθέτρια ήταν πεπεισμένη ότι η πίστη στον Θεό σχετίζεται άμεσα με την δημιουργική ορμή. Θεωρούσε τη σύνθεση ως ιερή πράξη και το έργο που προκύπτει ως ένα είδος θυσίας. Έτσι κι εδώ προτάσσει την ιδιαίτερη αξία της θρησκευτικής φλόγας και ειδικά τον ρόλο που τα «Πάθη του Χριστού» κατά τον Άγιο Ιωάννη έχουν στη ζωή της και στο έργο της.
Το διπλό αυτό cd συνολικής διάρκειας 1,5 περίπου ώρας εμπεριέχει ουσιαστικά ένα έργο της Gubaidulina που θεματικά κινείται γύρω από την περιπέτεια του Θεανθρώπου στη γη όπως τη γιορτάζουμε αυτές τις μέρες. Το έργο γράφτηκε το 2000 μετά από παραγγελία της Bachakademie Stuttgart στην Gubaidulina με αφορμή την επέτειο 250 χρόνων από τη γέννηση του J.S.Bach που γιορταζόταν τότε. Παράλληλα το έργο της Gubaidulina ήταν το πρώτο σκηνικό έργο για τα Πάθη από τη Ρωσία, κάτι που του προσέδωσε πρόσθετη ιστορική αξία. Στο έργο αλληλοσυνδέονται και αντιπαρατίθενται αποσπάσματα από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη που παρακολουθούν τα Πάθη του Χριστού στα ρωσικά και αποσπάσματα που επέλεξε η Gubaidulina από την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Έτσι η έννοια της λύτρωσης όπως προαναγγέλλεται στην Αποκάλυψη μέσω του ουράνιου οράματος φορτίζει τα γεγονότα των Παθών που παρουσιάζονται σε ιστορικό χρόνο στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο και ουσιαστικά επιχειρείται εντυπωσιακά μια σύνδεση των αποκαλυπτικών γεγονότων στον ουρανό με αυτά της γης μέσω της συμβολικής μορφής και δύναμης του Σταυρού. Η κατακλυσμιαία σύνθεση που βασίζεται σε μεγάλο μέρος στους ρυθμούς και τις μελωδίες της ορθόδοξης λειτουργίας, χαρακτηρίζεται από μια αξιοσημείωτη λαμπερή και φωτεινή ενέργεια και μια διαχρονικότητα και μεγαλοπρέπεια. H εσωτερική δύναμη του έργου καθηλώνει τον ακροατή και του επιφυλάσσει εξάρσεις και κορυφώσεις. Τέσσερις σολίστ (Natalia Korneva-σοπράνο, Fedor Mozhaev-βαρύτονος, Genady Bezzubenkov-μπάσος, Viktor Lutsiuk-τενόρος) , δύο χορωδίες (St. Petersburger Kammerchor και Chor Des Mariinsky-Theaters St. Petersburg) και μεγάλη ορχήστρα (Orchester Des Mariinsky-Theaters St. Petersburg) που εμπεριέχει μεταξύ άλλων εκρηκτικά κρουστά, εκκλησιαστικό όργανο, πιάνο και συνθεσάιζερ υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Valery Gergiev, αναλαμβάνουν να μας ξεναγήσουν στο δραματικό αυτό ταξίδι υπογραμμίζοντας την ιερότητα αλλά το μυστικιστικό κλίμα που επικρατεί. Υπάρχουν στιγμές που μέσω της εμπνευσμένης σύνθεσης αλλά και των υποδειγματικών ερμηνειών νιώθεις την ικανότητα του Λόγου να διαλύει το σκοτάδι και το κακό. Το άκουσμα μας πλημμυρίζει συγκίνηση και προκαλεί δυνατά συναισθήματα. Η έκδοση του διπλού cd πλαισιώνεται από πλήρες 104 σελίδων φυλλάδιο με κατατοπιστικά κείμενα, πλήθος πληροφοριών στα γερμανικά, αγγλικά, γαλλικά και ισπανικά, και το ολοκληρωμένο λιμπρέτο του ορατορίου και στις τέσσερις γλώσσες.
Ωστόσο τα «Πάθη κατά Ιωάννη» της Sofia Gubaidulina πρέπει να ολοκληρωθούν από την ακρόαση ενός άλλου έργου της Ρωσίδας συνθέτριας με τίτλο «St John Easter» (Πάσχα κατά Ιωάννη). Το έργο αυτό γράφτηκε τον επόμενο χρόνο (2001), αποτελεί παραγγελία της Norddeutscher Rundfunk και η διάρκειά του δεν ξεπερνά τη μία ώρα. Σε αντίθεση με την ατμόσφαιρα του «St. John Passion» και την έντονη δραματική ανάπτυξη, εδώ η μουσική χαρακτηρίζεται από πιο ανάλαφρες και λυρικές χροιές και κυριαρχεί η ιδέα της ανάστασης του Χριστού και της λύτρωσης του ανθρώπου. Η Gubaidulina ήθελε εξαρχής να δομήσει διαδοχικά αυτά τα έργα και μετά από το δραματικό και σκοτεινό οδοιπορικό των Παθών να ακούγεται το ελπιδοφόρο έργο της ανάστασης. Και σε αυτό το έργο κυριαρχεί η συνύπαρξη κειμένων του Ευαγγελίου κατά Ιωάννη και αποσπασμάτων της Αποκάλυψης του Ιωάννη.
Ο πλήρης κύκλος των δύο έργων παρουσιάστηκε σε παγκόσμια πρεμιέρα στις 16 Μαρτίου 2002 στην εκκλησία του Αγίου Μιχαήλ του Αμβούργου υπό τη διεύθυνση του Valery Gergiev. Δισκογραφικά και τα δυο εκλεκτά αυτά έργα μπορούμε να τα ακούσουμε σε μια άλλη έκδοση της Hänssler Classic με τη μορφή box set με τετραπλό cd: «Passions» (2006). Μαζί με ένα έργο του Osvaldo Golijov για τα Πάθη του Χριστού βασισμένο στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, μπορούμε να ακούσουμε και τα δυο έργα της Gubaidulina «St John Passion» και «St John Easter». Τα έργα παρουσιάζονται με κάποιες αλλαγές. Η Gubaidulina συνεργάστηκε σε μια γερμανική μετάφραση του κειμένου, κάνοντας παράλληλα αναθεωρήσεις στην αρχική παρτιτούρα. Ερμηνεύουν οι σολίστ Julia Sukmanova, Corby Welch, Bernd Valenti, Nicholas Isherwood, οι δυο χορωδίες Gachinger Kantorei Stuttgart και Kammerchor der Musikhochschule Trossingent και η Radio-Sinfonieorchester des SWR υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Helmuth Rilling.
Κλείνοντας αξίζει να αναφερθούμε και σε ένα ακόμη έργο της Sofia Gubaidulina με τίτλο «Sieben Woerter» (Seven Words) που εμπεριέχεται στο cd «Sofia Gubaidulina «Seven Words / Silenzio / In croce» (Naxos, 1995) και το οποίο αποδίδεται με το όργανο bayan (ρωσικό ακορντεόν) από την Elsbeth Moser, τσέλο από τη Maria Kliegel, βιολί από την Kathrin Rabus και ορχήστρα εγχόρδων την Camerata Transsylvanica υπό τη διεύθυνση του Gyorgy Selmeczi. Το έργο αποτελείται από 7 μέρη που αντιστοιχούν στα τελευταία επτά λόγια του Χριστού στον Σταυρό διαμορφώνοντας μια σπάνια ατμόσφαιρα των παθών και του πόνου. Η βαθιά συγκινητική μουσική προσλαμβάνεται και βιώνεται ακόμα κι από τον πιο δύσπιστο θεολογικά ακροατή. Η Gubaidulina καταθέτει εδώ την πρωτοποριακή της ματιά και τις καινοτόμες τεχνικές της στην υποστήριξη του συναισθήματος και η μουσική της σφραγίζεται από εκλεκτισμό και συγκίνηση. Το «Seven Words» γράφτηκε το 1982 από την Gubaidulina και παίχτηκε για πρώτη φορά την ίδια χρονιά στη Μόσχα με τον τσελίστα Vladimir Toncha και τον ακορντεονίστα Friedrich Lips, στον οποίο η συνθέτρια το είχε αφιερώσει.
Arvo Pärt «Passio Domini nostri Jesu Christi Secundum Joannem» (ECM New Series, 1988)
Ένα από τα πιο δημοφιλή έργα του 90χρονου σήμερα κορυφαίου Εσθονού συνθέτη και ταυτόχρονα μια από τις πιο σπουδαίες εκδοχές των Παθών του Χριστού στη δισκογραφία. Τα «Πάθη του Χριστού κατά Ιωάννη» ολοκληρώθηκαν το 1982 από τον 47χρονο τότε Arvo Pärt στην Αυστρία στην οποία πήγε αφήνοντας την Εσθονία το 1980 παίρνοντας μαζί του τα πρώτα σχέδια για τα Πάθη του Ιωάννη με τα οποία τελειοποίησε το χαρακτηριστικό του στυλ Tintinnabuli. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 στην Εσθονία ο συνθέτης είχε αρχίσει τον σχεδιασμό του μεγαλόπνοου αυτού έργου.
Το έργο διαρκεί 70 λεπτά και είναι γραμμένο για σόλο μπάσο (Ιησούς), σόλο τενόρο (Πιλάτος), σόλο φωνητικό κουαρτέτο: σοπράνο-άλτο-τενόρο-μπάσο (Ευαγγελιστής), χορωδία, βιολί, όμποε, τσέλο, φαγκότο και εκκλησιαστικό όργανο. Το λιμπρέτο είναι η λατινική μετάφραση του κειμένου του Ευαγγελίου του Ιωάννη στα κεφάλαια 18 και 19. Προηγείται μια εισαγωγή (Exordio) μικρής διάρκειας με το θέμα «Jesus Is Betrayed And Arrested In Gethsemane» (Ο Ιησούς προδίδεται και συλλαμβάνεται στη Γεσθημανή) και στο τέλος υπάρχει ένα σύντομο συμπέρασμα (Conclusio) με το θέμα «Jesus Is Crucified At Golgotha» (Ο Ιησούς σταυρώνεται στον Γολγοθά). Το κυρίως μέρος του έργου φέρει τα θέματα «Jesus Is Interrogated By The High Priest And Denied By Peter» (Ο Ιησούς ανακρίνεται από τον Αρχιερέα και ο Πέτρος τον αρνείται) και «Jesus Is Judged By Pilate And Reviled By The People» (Ο Ιησούς κρίνεται από τον Πιλάτο και εξυβρίζεται από τον λαό).
Το έργο είναι εμφανώς επηρεασμένο από τις πρώτες μονοφωνικές αποδόσεις των Παθών του Χριστού αλλά και από τη μεσαιωνική μουσική που οδήγησε στη δημιουργία του στυλ Tintinnabuli. Ανάμεσα στις φωνητικές ερμηνείες παρατηρείται μια εμφανής διαφοροποίηση και έντονη αντίθεση. Η αντίθεση αυτή αφορά στη μεγάλη διαφορά που χαρακτηρίζει τον μπάσο που ερμηνεύει τον Χριστό και τις υπόλοιπες φωνές που ερμηνεύουν τους άλλους χαρακτήρες. Ο Χριστός παρουσιάζεται με τις μεγαλύτερες και χαμηλότερες νότες και ταυτόχρονα το μέρος που του αντιστοιχεί είναι πολύ πιο αργό από τα μέρη των υπόλοιπων σε μια προσπάθεια να συμβολιστεί η αιωνιότητα του θείου με τη βραδύτητα της ερμηνείας. Επίσης ο τενόρος που ερμηνεύει τον Πόντιο Πιλάτο σε μια μετέωρη λειτουργία που έχει άμεση σχέση με την πειστική απόδοση του χαρακτήρα, παρουσιάζεται με μια «διστακτική» και ασταθή φωνητική παρουσία που αρνείται να γίνει τενόρος ή μπάσος παραμένοντας στο διάστημα των ενδιάμεσων συχνοτήτων. Έτσι η πολυτονικότητα γίνεται το εκφραστικό μέσο για να αποδοθεί το εσωτερικό δίλημμα του Πιλάτου. Ο Πιλάτος και ο Χριστός, συνοδεύονται μόνο από το εκκλησιαστικό όργανο. Τα λόγια του Ευαγγελιστή, που έχουν τη μερίδα του λέοντος στο κείμενο ερμηνεύονται από τέσσερις σολίστ (σοπράνο, κόντρα τενόρο, τενόρο, μπάσο) με τη συνοδεία της βιόλας, του όμποε, του τσέλου και του φαγκότου και με αυτό τον τρόπο εκτείνονται σε ένα ευρύτατο φάσμα παραλλαγών με τις χροιές (φωνητικές και μουσικές) να ποικίλουν. Τα μέρη που αντιστοιχούν στον Άγιο Πέτρο, στους αρχιερείς, στους λοιπούς χαρακτήρες και στο πλήθος ζωντανεύουν μέσα από τις φωνές της χορωδίας και κατά περιπτώσεις συνοδεύονται από όργανο.
Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου με τη Χορωδία της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας υπό τη διεύθυνση του Gordon Kember πραγματοποιήθηκε στο Μόναχο τον Νοέμβριο του 1982 κατόπιν παραγγελίας του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού της Βαυαρίας στον Arvo Pärt, o οποίος σε ριζικό βαθμό, εμπλούτισε και αναθεώρησε τα αρχικά του σχέδια από τον καιρό που βρισκόταν στην Εσθονία.
Η πρώτη ηχογράφηση του «Passio Domini nostri Jesu Christi» του Arvo Pärt σε cd έγινε στην εκκλησία St. Jude’s on the Hill του Λονδίνου τον Μάρτιο του 1988 και το cd κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Η αριστουργηματική ερμηνεία ανήκει στο διάσημο βρετανικό χορωδιακό σχήμα Hilliard Ensemble υπό τη διεύθυνση του Paul Hillier. Συμμετέχει η Western Wind Chamber Choir. Τα λόγια του Χριστού ερμηνεύει ο μπάσος Michael George, του Πόντιου Πιλάτου ο τενόρος John Potter, τις φωνές του Evangelist Quartet αποδίδουν ο βαρύτονος Gordon Jones, ο κόντρα τενόρος David James, η σοπράνο Lynne Dawson και ο τενόρος Rogers Covey-Crump. Το οργανικό μέρος αναλαμβάνουν οι Catherine Duckett (φαγκότο), Elisabeth Wilson (τσέλο), Melinda Maxwell (όμποε), Elizabeth Layton (βιολί) και Christopher Bowers-Broadbent (όργανο). Η συγκεκριμένη έκδοση στη δισκογραφική εταιρεία του Manfred Eicher η οποία χαρακτηρίζεται για τις εξαιρετικές παραγωγές της και την υψηλότατη ποιοτική στάθμη στον ήχο, προσέδωσε διεθνή αναγνώριση στο έργο και πρόσφερε τη δυνατότητα να ακουστεί από ένα ευρύτατο κοινό σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο έκτοτε στη δισκογραφία καταγράφηκαν τρεις ακόμη πολύ ενδιαφέρουσες εκδόσεις. Ο λόγος για τα cd:
-«Johannes Passion» by Arvo Pärt με την Candomino Choir υπό τη διεύθυνση του Tauno Satomaa (Finlandia Records, 2001).
-«Passio» by Arvo Pärt με το σύνολο Tonus Peregrinus υπό τη διεύθυνση του Antony Pitts (Naxos, 2003). Η συγκεκριμένη εκτέλεση εκτός της αυτόνομης έκδοσης της Naxos καταλαμβάνει ολόκληρο το πέμπτο cd από το box set με 9 cd με τον τίτλο «The Collection» (Brilliant Classics, 2021), μια εκλεκτή συλλογή που περιλαμβάνει τα σπουδαιότερα έργα του συνθέτη.
-«Passio» by Arvo Pärt με την Helsinki Chamber Choir υπό τη διεύθυνση του Nils Schweckendiek (BIS, 2021).
Henryk Górecki/Dawn Upshaw, London Sinfonietta, David Zinman «Symphony No. 3» (Elektra Nonesuch, 1992)
Μια από τις πιο συγκλονιστικές μουσικές με έντονο θρησκευτικό αποτύπωμα αλλά και έντονο ανθρωπιστικό χαρακτήρα ξεδιπλώνεται στην «Τρίτη Συμφωνία» του Πολωνού συνθέτη Henryk Górecki. Πρόκειται για το πιο γνωστό και δημοφιλές έργο του σπουδαίου συνθέτη το οποίο φέρει και τον τίτλο «Συμφωνία των Θλιβερών Τραγουδιών». Έργο αργό, στοχαστικό και βαθιά λυρικό που καθηλώνει με την εσωτερικότητά του και την ελεγειακή του δύναμη. Αποτελείται από τρεις κινήσεις για ορχήστρα και σόλο σοπράνο. Το απόσπασμα του λιμπρέτου που αντιστοιχεί στην πρώτη κίνηση προέρχεται από ένα θρήνο του 15ου αιώνα ο οποίος φέρνει στο προσκήνιο τη μητέρα μέσα από την έκφραση της Παναγίας, της μητέρας του Χριστού. Πρόκειται για την πολωνική προσευχή του 15ου αιώνα, γνωστή ως «Θρήνος του Τιμίου Σταυρού». Στη δεύτερη κίνηση το απόσπασμα του λιμπρέτου αναφέρεται στα λόγια της Helena Błażusiak που απευθύνονταν στην Παναγία για να ζητήσουν τη βοήθεια και την προστασία της και τα οποία βρέθηκαν γραμμένα στον τοίχο του κελιού φυλακής της Γκεστάπο στο Ζακοπάνε της Πολωνίας. Στην τρίτη κίνηση το απόσπασμα του λιμπρέτου αφορά στους στίχους λαϊκού τραγουδιού της Σιλεσίας που περιγράφουν τον πόνο μιας μητέρας που αναζητά απεγνωσμένα τον γιο της ο οποίος σκοτώθηκε στις Εξεγέρσεις της Σιλεσίας. Όπως είναι εμφανές συνεκτικός κρίκος και πυρήνας και των τριών κινήσεων της «Τρίτης Συμφωνίας» είναι η μητέρα και ο χωρισμός της από το παιδί της λόγω πολέμου. Στις δυο κινήσεις (πρώτη και τρίτη) με τη ματιά από την πλευρά της μητέρας και στη δεύτερη κίνηση με τη ματιά από την πλευρά του παιδιού.
Η άποψη του Górecki για τον ρόλο της μητέρας, εμπνέεται από την Παναγία και είναι άμεσα συνυφασμένη με αυτήν. Ο μητρικός ρόλος δοσμένος μέσα από την άνευ όρων μητρική αγάπη, δίνεται χαρακτηριστικά από το σύμβολο της Μητέρας του Χριστού και βέβαια προϊδεάζει για την αναπόφευκτη εμπειρία του μητρικού πόνου. Η αγάπη της μητέρας δεν μπορεί να αποχωριστεί από το βαθύ συναίσθημα της θλίψης, στην πραγματική ζωή και σε αυτή την αριστουργηματική συμφωνία. Η Μαρία, στο πλαίσιο της Πολωνίας, της πίστης της και των θλιμμένων μητέρων της, είναι το κλειδί της ερμηνείας για την «Τρίτη Συμφωνία». Η Μαρία εκπροσωπεί την ίδια τη μητρότητα. Μια μητρότητα που βασίζεται στο κάτω μέρος του σταυρού όπου «η καρδιά της έχει τρυπηθεί από το σπαθί της θλίψης». Ο συνθέτης με αυτόν τον ύμνο του στη μητρότητα της Μαρίας αφήνει ως κληρονομιά τις υπερβατικές αρετές της στο πολωνικό έθνος και στις μητέρες της χώρας. Στο 26λεπτο πρώτο μέρος της συμφωνίας «Lento – Sostenuto Tranquillo Ma Cantabile» η θλίψη της Μαρίας για τη σταύρωση του γιου της συνδυάζει έναν παλιό ύμνο της Σαρακοστής («Ιδού ο Ιησούς πεθαίνει») με ένα παλιό πολωνικό λαϊκό τραγούδι («Ας δοξαστεί»). Τα έγχορδα με την αργή τους ανάπτυξη εκκινώντας και καταλήγοντας στα κοντραμπάσα, πρωταγωνιστούν. Τα λόγια της μητέρας Μαρίας στον γιό της Ιησού: «Ω γιε μου, αγαπημένε και εκλεκτέ, μοιράσου τις πληγές σου με τη μητέρα σου» είναι απόλυτα ενδεικτικά της θλίψης που βιώνει η Παναγία (Μητέρα) στα πόδια του Εσταυρωμένου.
Στο ίδιο πνεύμα εξελίσσονται το δεύτερο και τρίτο μέρος της συμφωνίας με δύο μεταγενέστερες ενσαρκώσεις-αντικατοπτρισμούς της υπέρβασης της Μαρίας στη θλίψη – σε αντίστοιχες μητέρες του πολωνικού λαού διαπερνώντας την ιστορία της χώρας αλλά υπηρετώντας το σύμβολο με τον καλύτερο τρόπο.
Η «Τρίτη Συμφωνία» γράφτηκε από τον Górecki στο Κατοβίτσε της Πολωνίας τους τελευταίους τρεις μήνες του 1976. Ο συνθέτης αφιέρωσε το έργο στη σύζυγό του. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 4 Απριλίου 1977 από την ορχήστρα της Νοτιοδυτικής Γερμανικής Ραδιοφωνίας (Baden-Baden) υπό τη διεύθυνση του Ernest Bour.
Στο cd της Elektra Nonesuch ακούμε μια ομολογουμένως υποδειγματική ερμηνεία που υπογραμμίζει ιδανικά το σπαρακτικό κλίμα και τη συναισθηματική φόρτιση του έργου. Το μουσικό μέρος αναλαμβάνει η London Sinfonietta υπό τη διεύθυνση του David Zinman ενώ συνταρακτική αποδεικνύεται η φωνητική ερμηνεία της σοπράνο Dawn Upshaw. Η ηχογράφηση έγινε τον Μάιο του 1991 στα CTS Studios στο Λονδίνο.
Fairuz «Ya Yassouh El Hayat Nouazimak – Good Friday-Eastern Sacred Songs» (Parlophone, 1967)
Από τη Βηρυτό, την πρωτεύουσα του Λιβάνου που αποκαλούνταν και «Παρίσι της Μέσης Ανατολής λόγω της κοσμοπολίτικης, διεθνούς ατμόσφαιρας που τη διέπνεε, και που τώρα βρίσκεται στο πύρινο μέτωπο του πολέμου, μας έρχεται η 90χρονη σήμερα Fairuz, μαρωνίτικης και ασσυριακής καταγωγής (κόρη Μαρωνίτισσας και επιζώντα της Γενοκτονίας των Αρμενίων), εμβληματική τραγουδίστρια του αραβικού κόσμου και ξεχωριστή μορφή της έθνικ και της world music.
Πριν από 59 χρόνια κυκλοφορούσε το άλμπουμ της αυτό που το σπάνιο φωνητικό ταλέντο της σπουδαίας αυτής ερμηνεύτριας με τη συναισθηματική θέρμη και τις μοναδικές της δυνατότητες μάς χαρίζει μια υπερβατική, αποκαλυπτική και ταυτόχρονα μεθυστική εμπειρία.
Από τον τίτλο του αυτό το άλμπουμ είναι εμφανές ότι συνδέεται ξεκάθαρα με τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας και το Πάσχα. Ολόκληρος ο δίσκος είναι αφιερωμένος στην ημέρα της Ταφής, τη Μεγάλη Παρασκευή και συγκινεί, πέραν της γλώσσας, τόσο με τη μουσική όσο και με τη βαθιά εκφραστική φωνή της Fairuz.
To άλμπουμ περιλαμβάνει ύμνους που τραγούδησε η Fairuz σε διάφορες εκκλησίες της Βηρυτού μεταξύ 1962 και 1965 και εδώ ακούμε τις ζωντανές ηχογραφήσεις τους. Τα Ιερά Τραγούδια της Μεγάλης Παρασκευής αντλούν έμπνευση και από τις τρεις κύριες χριστιανικές τελετουργίες του Λιβάνου: Μαρωνιτική, Ελληνορθόδοξη και Ελληνοκαθολική. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο υπέροχος ύμνος «Wa Habibi» (My Beloved-Αγαπημένε μου), όπου η Fairuz ουσιαστικά ενσαρκώνει με τη φωνή της την Παναγία ως Μητέρα να μιλά στον γιο της στις στιγμές του θανάτου του και να του απευθύνεται με τρυφερά λόγια μητρικής θλίψης: «Ω, αγαπημένε μου, αγαπημένε μου, σε τι θλιβερή κατάσταση βρίσκεσαι, όποιος σε δει θα κλάψει μελαγχολικά, έδωσες τη ζωή σου για εμάς / Αγαπημένε μου, τι ενοχές κουβαλάς, τι πληγές σου έβαλαν, δεν έχει βρεθεί θεραπεία για αυτές». Τη μουσική χροιά αναλαμβάνει ένα εκκλησιαστικό όργανο ενώ συνοδεύει μια ανδρική χορωδία. Θαυμάσιο και το κομμάτι «El Yom ‘Ulliqa» («Άλλη μια μέρα για σένα») από το οποίο η Madonna χρησιμοποίησε παράνομα ένα sample στο ερωτικό τραγούδι της «Erotica» το οποίο συμπεριλαμβάνεται στο ομώνυμο πέμπτο στούντιο άλμπουμ της που κυκλοφόρησε το 1992. Κάτι που οδήγησε σε δικαστική αντιπαράθεση των δύο τραγουδιστών που ωστόσο είχε αίσια κατάληξη μέσω εξωδικαστικής οδού.
Μπορεί στο άλμπουμ να κυριαρχούν έντονα λυρικές μελωδίες και λόγια βαθιάς θλίψης μέσα από τους ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδας, ωστόσο αυτό που εκπέμπεται ατόφιο και γνήσιο είναι η ελπίδα για τη σωτηρία του ανθρώπου μέσα από τον δρόμο των Παθών του Χριστού.
Ένας δίσκος από τη μεγάλη ντίβα της Μέσης Ανατολής που γέμιζε ασφυκτικά τεράστιους συναυλιακούς χώρους, αποθεωνόταν από χιλιάδες συμπατριωτών της, αναγνωριζόταν από πλήθος δυτικών ακροατών τόσο για την εξωτική χροιά της φωνής της όσο και για τις αστείρευτες ερμηνευτικές ικανότητές της, βγαλμένος στα προχωρημένα 1960ς. Ένας δίσκος με σαφή θρησκευτικό προσανατολισμό που όμως δεν αδιαφορούσε για τον κοσμικό χαρακτήρα φέρνοντας στην επιφάνεια μια μοναδική αίσθηση γοητείας. Ακούστε τα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, τα πασίγνωστα αυτά ψήγματα ανθολογίας που μας συγκινούν τόσο, όπως «Η ζωή εν τάφω» ερμηνευμένο στην πρώτη του στροφή στα ελληνικά από την εύθραυστη και αιθέρια φωνή της Fairuz στο «Ya Yassouh El Hayat Nouazimak» («Ω Ιησού, η ζωή εν τάφω») και το «Αι γενεαί πάσαι» με την πρώτη στροφή του επίσης στα ελληνικά στο «Kamel El Ajyal». Μαζί και τα άλλα ανάλογου κλίματος κομμάτια του δίσκου «Anal Oum El Hazina» («Είμαι η θλιμμένη μητέρα»), «Torok Ourashaleem» («Οι δρόμοι της Ιερουσαλήμ»), «Ya Chabi Ou Sahbi» («Ω λαέ μου και σύντροφοί μου»), «Estanere» («Φώτισέ με») κ.α. Ο δίσκος κλείνει με το «El Massih Kaam» όπου η Fairuz ανακεφαλαιώνει την πορεία από τα Πάθη στη Λύτρωση και όπου την ακούμε να ψάλλει στα ελληνικά την πρώτη στροφή του «Χριστός Ανέστη».
Ό,τι πιο συγκινητικό αυτή την περίοδο της μεγαλύτερης γιορτής της Χριστιανοσύνης σε όλο τον κόσμο, που ειδικά στον τόπο του Λιβάνου, μια ανάσα από το καμίνι του πολέμου, τα κομμάτια αυτά αποκτούν εντελώς άλλες διαστάσεις. Διαστάσεις δηλαδή ανάλογες με των υπόλοιπων ανθρώπων που κατοικούν σε όλους τους τόπους του πλανήτη γη. Γιατί όπως αναφέρεται στο ένθετο του cd που κυκλοφόρησε από τη δισκογραφική εταιρεία Voix De L’Orient: «Τη Μεγάλη Παρασκευή θυμούνται οι Χριστιανοί στις αραβικές χώρες με παρόμοιο τρόπο όπως όλες οι χριστιανικές κοινότητες. Είναι μια θλιβερή μέρα, μέρα διαλογισμού και προσευχής και στις εκκλησίες ψάλλονται ύμνοι που εκφράζουν με μουσική και λόγια τα συναισθήματα που νιώθουν οι άνθρωποι όταν θυμούνται το γεγονός του θανάτου του Χριστού στο σταυρό».
Οι Axis διασκευάζουν το «Αι γενεαί πάσαι»
Ολοκληρώνουμε την αναφορά μας σε μουσικές που εμπνεύστηκαν από τα θεία Πάθη και το Πάσχα με ένα τραγούδι Ελλήνων που γεννήθηκε στα 1970s σε μη ελληνικό έδαφος. Πρόκειται για το κομμάτι «Pa Vu Ga Di» διάρκειας 3:44 λεπτών του σπουδαίου ροκ progressive συγκροτήματος Axis, το πέμπτο κομμάτι της δεύτερης πλευράς του τρίτου (δεύτερου ομώνυμου) δίσκου βινυλίου τους.
Το κομμάτι ηχογραφήθηκε στη γερμανική ευαγγελική εκκλησία του Παρισιού το 1973 και εμπεριέχεται στον δίσκο τους «Axis» που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από τη γαλλική δισκογραφική εταιρεία Riviera. Οι Axis είχαν ήδη σχηματιστεί από το 1970 από τον Δημήτρη Κατακουζηνό και τον Ντέμη Βισβίκη. H δισκογραφία τους περιλάμβανε τρεις δίσκους που κυκλοφόρησαν την περίοδο 1971-1973. Ο τρίτος δίσκος τους συνδυάζει με εξαιρετικό τρόπο heavy progressive, canturbury jazz-rock, ψυχεδέλεια, πειραματικά και fusion στοιχεία. Στον δίσκο αυτό μέλη των Axis είναι οι Ντέμης Βισβίκης (ηλεκτρικό πιάνο, πιάνο, μέλλοτρον, όργανο, κρουστά, φωνητικά), Χρήστος Στασινόπουλος και Γιώργος Χατζηαθανασίου (ντραμς και κρουστά) και Αλέξανδρος Φάντης (ηλεκτρικό μπάσο, μπάσο και κρουστά).
Το «Pa vu ga di» δεν είναι τίποτα άλλο από μια ευφάνταστη διασκευή του διάσημου βυζαντινού ύμνου «Αι γενεαί πάσαι» που ακούγεται στα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, από τους Ντέμη Βισβίκη και Γιώργο Χατζηαθανασίου, οι οποίοι παίζουν πλήκτρα και ντραμς αντίστοιχα. Παράλληλα ακούγεται και χορωδία. Στο φινάλε υπάρχει μια αξιοσημείωτη δυναμική ροκ κλιμάκωση. Pa, Vu, Ga, Di είναι οι πρώτες νότες της βυζαντινής μουσικής.
