του Φίλιππου Φιλίππου
Η Μικέλα Χαρτουλάρη (Αθήνα, 1958), δημοσιογράφος, πτυχιούχος της Νομικής Αθηνών, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στα ΜΜΕ από το Πανεπιστήμιο Paris ΙΙ, ξεκίνησε τη δημοσιογραφική της πορεία από το πολιτικό περιοδικό ΑΝΤΙ αι συνέχισε στα Νέα, όπου σχεδίασε και εμψύχωσε το ένθετο Βιβλιοδρόμιο. Κατά την περίοδο 2006-2013 συνεργάστηκε με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη και παρουσίασαν από κοινού στην ΕΤ1 τη σειρά συνεντεύξεων «Οι κεραίες της εποχής μας» με κορυφαίους συγγραφείς του κόσμου. Σήμερα συνεργάζεται με την Εφημερίδα των Συντακτών και την Εποχή.
Το βιβλίο της 61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια (εκδ. Πόλις) περιέχει τις απόψεις 61 προσώπων για την σύγχρονη ελληνική κοινωνία, εξετάζει την αγωνία για το άμεσο μέλλον και προβληματίζεται για τις προοπτικές της νεολαίας, το ρόλο της διανόησης, καθώς και άλλα κρίσιμα προβλήματα που σπάνια συζητούνται στη δημόσια σφαίρα. Όπως διαβάζουμε στην Εισαγωγή της συγγραφέως, οι συνομιλίες οργανώθηκαν σαν ένα πολυφωνικό αφήγημα για την κατάσταση των πραγμάτων στην Ελλάδα «που αφουγκράζεται τους χτύπους της καρδιάς της».
Η πρώτη φωνή στον τόμο είναι του πολιτικού επιστήμονα και μελετητή της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας Ηλία Νικολακόπουλου, ο οποίος έφυγε από τη ζωή το 2022. Σύμφωνα με την άποψή του, κάτι που το σημείωνε χωρίς δισταγμό «Μετά τον Αντρέα [Παπανδρέου] δεν έχουμε μεγάλη μορφή ηγέτη». Για ποιους λόγους το είπε αυτό; Εξηγεί ότι ο Α.Π. προχώρησε στην μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου που εκκρεμούσε, αλλά και στη μεταρρύθμιση του συστήματος υγείας.
Ο Κωστής Παπαϊωάννου, ο οποίος έχει εκδώσει ένα σχετικό μη μυθοπλαστικό βιβλίο, για τη μετάβαση από τον φασισμό στον μεταφασισμό και για τη δημοκρατία στη νέα Ακροδεξιά, σημειώνει ότι «σήμερα βιώνουμε τον πιο σκληρό καπιταλισμό», αυτόν που τρώει ακόμη και τους πόρους του θα του επέτρεπε να υπάρξει τα επόμενα πενήντα χρόνια.
Η Ρίκα Μπενβενίστε, η οποία ανήκει στην τελευταία γενιά που καταλάβαινε την ισπανοεβραϊκή γλώσσα των Σεφαραδατικών Εβραίων, εκτιμά ότι τη δεκαετία του ’80, με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, άλλαξαν πολλά στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα σχετικά με τους Έλληνες Εβραίους, καθώς ο Ανδρέας Παπανδρέου υιοθέτησε μια φιλοαραβική πολιτική. Έτσι, μετά τη σφαγή των Παλαιστινίων προσφύγων στον Λίβανο από ισραηλινά στρατεύματα, μια μεγάλη μερίδα της ελληνικής κοινωνίας ταύτισε ηθελημένα ή αθέλητα τους Εβραίους με τους ισραηλινούς πολίτες.
Η μεταφράστρια Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, η οποία έχει σπουδάσει σλαβολογία στη Γερμανία, θυμίζει ότι ενώ έχουν περάσει εφτά χρόνια από την υπογραφή της Συμφωνίας των Πρεσπών (17 Ιουνίου 2018) από τους πρωθυπουργούς τη Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας, τον Τσίπρα και τον Ζάεφ, πολλοί κι από τις δύο πλευρές αρνούνται να τις εφαρμόσουν στην πράξη.
Ο Παντελής Μπουκάλας, ποιητής, δημοσιογράφος και μελετητής του δημοτικού τραγουδιού, μιλώντας για τη σιωπή των διανοουμένων στην σύγχρονη ελληνική κοινωνία, υποστηρίζει ότι «ουδέποτε σιώπησαν οι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, αλλά και ουδέποτε ομοφώνησαν». Δεν σιωπούν, προσθέτει, εκδίδουν βιβλία, διατηρούν μπλογκ, λένε τη γνώμη τους στο φέισμπουκ αρθρογραφούν σε έντυπα, δίνουν συνεντεύξεις.
Ο καθηγητής Πολυμέρης Βόγλης, ο οποίος έχει μελετήσει την ιστορία της δεκαετίας του ’40, θεωρεί ότι στην ελληνική καθημερινότητα υπάρχει μια μεγάλη διαφορά, ταξική και κοινωνική, μεταξύ των λαϊκών και των ανώτερων στρωμάτων ως προς την πρόσβαση στην υγεία, τη δικαιοδύνη και την παιδεία. Οι ελίτ, τονίζει, έχουν πρόσβαση σε έναν κόσμο, όπου τα λαϊκά στρώματα δεν θα μπορέσουν να γνωρίσουν, ενώ αυτή η ανισότητα απουσιάζει από την πολιτική ατζέντα.
Ο καθηγητής και μέλος της Ακαδημία; Αθηνών Κωνσταντίνος Τσουκαλάς θεωρεί ότι «βιώνουμε μια δημοκρατία με ελλείμματα». Οι άνθρωποι χάνουν τα δικαιώματά τους και καταπιέζονται αλλά το σημαντικό και το κρίσιμο είναι πως σήμερα ό,τι και αν ψηφίσει ο καθένας οφείλει να εντάξει την καθημερινότητά του σε ένα εκ των προτέρων σύστημα.
Ο καθηγητής Γιάννης Βουλγαρης δεν θεωρεί τον μη διαχωρισμό κράτους-Εκκλησίας μεγάλο αγκάθι στη λειτουργία του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Θεωρεί, όμως, αγκάθι μεγάλου μεγέθους την οπισθοδρομικότητα της ελληνικής Εκκλησίας στο πνευματικό και θεολογικό επίπεδο –αυτό φάνηκε και στην περίοδο της καραντίνας λόγω κορονοϊού. Μάλιστα, σημειώνει ότι η Εκκλησία λειτουργεί περισσότερο ως συντεχνία παρά ως δημιουργικός παράγοντας του ελληνικού πολιτισμού.
Η συγγραφέας Ιωάννα Μπουραζοπούλου σ’ ένα ταξίδι της στις Πρέσπες, σε κάποιο χωριό της Βόρειας Μακεδονίας, έτυχε να πέσει σ’ ένα βλάχικο γάμο κι ένιωσε σαν να βρισκόταν σε ελληνικό χωριό. Εκτιμά ότι η νότια Βαλκανική χερσόνησος δεν έχει στενό ορίζοντα και πιστεύει πως οι δεσμοί με τους Βαλκάνιους γείτονες μας βοηθούν να συμφιλιωθούμε με αυτό που είμαστε τώρα και όχι μ’ εκείνο που ήμαστε κάποτε.
Η συγγραφέας Ελένη Γιαννακάκη τονίζει ότι πολλά εγκλήματα γίνονται μέσα στις οικογένειες, ενώ ενίοτε η ενδοοικογενειακή βία παίρνει μορφή σεξουαλικής βίας και παιδεραστίας. Πιστεύει πως όταν κάποιος έχει υποστεί βία, ή έχει γίνει μάρτυρας τέτοιας συμπεριφοράς ως παιδί, είναι πιθανό κάποια στιγμή να την ασκήσει κι αυτός μέσα στην οικογένεια ή έξω από αυτήν. Ωστόσο, προσθέτει, τα τελευταία χρόνια εξαιτίας των μέσων μαζικής δικτύωσης και του κινήματος #metoo τα σχετικά γεγονότα δημοσιοποιούνται εύκολα.
Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας θεωρεί ότι τα θέματα που απασχολούν τους Έλληνες πεζογράφους της Μεταπολίτευσης μπορούν να ενταχθούν σε τρεις κατηγορίες: ταυτότητα και ετερότητα, ιστορικό παρελθόν και εγκυρότητα της αναπαράστασης του, πολιτισμικές μεταφορές και κοσμοπολιτισμός. Επίσης, θεωρεί ότι «η λογοτεχνία της κρίσης» είναι ήδη μια διακριτή κατηγορία, ωστόσο, «το μυθιστόρημα της κρίσης» δεν έχει γραφτεί ακόμα.
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, μας ενημερώνει ότι η ΕΒΕ τα τελευταία χρόνια λειτουργεί ως πνευματικό ίδρυμα και ότι σε αυτήν δρομολογούνται πολλά ενδιαφέροντα πράγματα, ότι επιτέλους έχει ικανό προϋπολογισμό και ότι σύντομα πρόκειται ν’ αποκτήσει Οργανισμό, ώστε να λειτουργήσει ικανοποιητικά.
Η ψυχίατρος Κατερίνα Μάτσα, η οποία ίδρυσε την εμβληματική μονάδα απεξάρτησης από τα ναρκωτικά «18 ΑΝΩ», τονίζει ότι σε ολόκληρη τη δυτική κοινωνία το φαινόμενο της εξάρτησης από τα ναρκωτικά, το αλκοόλ, τον τζόγο, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, αλλά και το διαδίκτυο, είναι πολύ διαδεδομένο κι έχει εισχωρήσει στον κανονικό τρόπο ζωής. Προσθέτει πως η οικογένεια και γενικότερα η κοινωνία παίζουν σημαντικό ρόλο στην θεραπευτική διαδικασία.
Η συγγραφέας Μάρω Δούκα δηλώνει πως σήμερα η σχέση της Αριστεράς με τη λογοτεχνία παραμένει πολύ αδύναμη. Αν κάποτε, συνεχίζει, οι αριστεροί και οι αριστερές διάβαζαν έστω τα «ορθόδοξα» βιβλία, σήμερα φοβάται πως δεν διαβάζουν ούτε αυτά. «Η Αριστερά δεν έχει τους συγγραφείς της», καταλήγει. Αισθάνεται ότι τον τελευταίο καιρό πισωγυρίζουμε ως προς την σχέση πολιτείας και πολίτη, ότι είμαστε δέσμιοι μιας πολιτικής ορθότητας, συχνά κενής περιεχομένου.
Ο εκδότης Σταύρος Πετσόπουλος μιλάει για την αστυνομική λογοτεχνία, η οποία στις αρχές του ’80 βρισκόταν στο περιθώριο και χαρακτηριζόταν παραλογοτεχνία. Αποφάσισε τότε ν’ ασχοληθεί με αυτό το λογοτεχνικό είδος και αντιστάθηκε στο συγκεκριμένο ιδεολόγημα, αντιμετωπίζοντας τα αστυνομικά ως σοβαρή λογοτεχνία, ακολουθώντας το διεθνές ρεύμα της εποχής. Προσέγγισε τους συγγραφείς των αστυνομικών ως σπουδαίους στυλίστες και κατόρθωσε να φέρει τα αστυνομικά βιβλία από τα περίπτερα στα βιβλιοπωλεία. Επίσης, διαπιστώνει πως στην εποχή μας η λογοτεχνία γίνεται ολοένα και πιο συντηρητική.
Ο συγγραφέας Θεόδωρος Γρηγοριάδης αναφέρεται στα θέματα που επιλέγει στα βιβλία, ιδίως εκείνο των προσφύγων. Ο ίδιος επεδίωξε να γνωρίσει κάποιους πρόσφυγες ώστε να γράψει για τη ζωή τους, όμως γενικότερα λόγω χαρακτήρα έχει αναζητήσει ανθρώπους διαφορετικούς. Σύμφωνα με την Μικέλα Χαρτουλάρη, ο Γρηγοριάδης βίωσε στο πετσί του τον «καθημερινό φασισμό» που καιροφυλακτεί και η λογοτεχνία της διαφορετικότητας την οποία καλλιεργεί εξακολουθεί να έχει ρίσκο.
Σίγουρα, το βιβλίο 61 Πολαρόιντ βοηθάει τον αναγνώστη να γνωρίσει τη σκέψη και τους προβληματισμούς 61 σύγχρονων Ελλήνων και Ελληνίδων για τη σημερινή ελληνική κοινωνία. Όλοι παίρνουν θέση στα τεκταινόμενα, εκφράζουν τις απόψεις τους ή τις επιφυλάξεις τους και ορισμένοι δεν διστάζουν να καυτηριάσουν τα κακώς κείμενα για τα οποία ευθύνεται εν πολλοίς και η πολιτεία.
Μικέλα Χαρτουλάρη, 61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια,Εκδόσεις Πόλις, 2025
