γράφει η Βίκυ Χασάνδρα (*)
Η Κλαούδια Πινιέιρο με τον «Χρόνο των Μυγών», το τελευταίο της βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Carnivora, έρχεται να μας θυμίσει πως το έγκλημα μπορεί να αποτελέσει το αντικείμενο μιας αφήγησης όπου οι πειραματισμοί στη φόρμα συνάδουν με την πολυπρισματικότητα της λογοτεχνικής προσέγγισης και πως το ύφος αποτελεί μέρος της αναγνωστικής εμπειρίας και ουσίας.
Απόγονος μιας μεγάλης λογοτεχνικής παράδοσης, η αργεντινή συγγραφέας, στα χνάρια του Μπόρχες και του Κασάρες μοιάζει να διευρύνει τα όρια της αστυνομικής αφήγησης, όπως είχε κάνει με θαυμαστό τρόπο και στο μυθιστόρημά της «Οι Καθεδρικοί», αποδεικνύοντας πως κάθε εποχή υπαγορεύει στην τέχνη τους δικούς της κανόνες ακόμη και σε είδη που έχουν μείνει στις συνειδήσεις μέσα από συγκεκριμένα στερεοτυπικά χαρακτηριστικά.
«Ο Χρόνος των Μυγών» μας συστήνεται αρχικώς σαν μια νουάρ ιστορία, όπου η ηρωίδα ενός από τα πρώτα βιβλία της Πινιέιρο, του «Δικιά σου για Πάντα», έχοντας εκτίσει ποινή φυλάκισης δεκαπέντε χρόνων για τη δολοφονία της ερωμένης του συζύγου της και ενώ προσπαθεί να επανενταχθεί στα δεδομένα της σύγχρονης πραγματικότητας, έρχεται αντιμέτωπη με μία μεγάλη πρόκληση. Να προμηθεύσει ένα δηλητήριο σε μια πελάτισσά της – η Ινές έχει πλέον ιδρύσει εταιρεία απεντομώσεων – έναντι αδράς αμοιβής. Οι προθέσεις των δύο γυναικών μοιάζουν να διαφέρουν και να συγκλίνουν ταυτόχρονα μέσα στην ελαστικότητα των ορίων του χρόνου, καθώς η πελάτισσα χρειάζεται τα χρήματα όπως αποκαλύπτει για να σκοτώσει την ερωμένη του συζύγου της, θέση στην οποία η Ινές έχει ήδη βρεθεί ενώ η ίδια χρειάζεται τα χρήματα για να συνδράμει στα έξοδα μιας σοβαρής εγχείρησης από την οποία εξαρτάται η επιβίωση της επίσης αποφυλακισμένης φίλης και συνεταίρου της. Η εκδίκηση, η συγχώρεση, τα ηθικά διλήμματα θα είναι ανάμεσα στα θέματα που θα απασχολήσουν την αφήγηση, όπως τα συναντάμε σε μια νουάρ ιστορία, μαζί με το μυστήριο γύρω από τα αληθινά κίνητρα της πελάτισσας το οποίο προσπαθεί να λύσει η φίλη της Ινές και ιδιωτική ερευνήτρια, μία μάλλον εναλλακτική εκδοχή του κλασικού προτύπου.
Πέρα όμως από τα κλασικά μοτίβα του νουάρ, η αφήγηση ακολουθεί μία δική της ροή προσδίδοντας έναν τολμηρό φεμινιστικό και πολιτικό χαρακτήρα χωρίς ωστόσο να ακυρώνεται ο υπαρξιακός τόνος, επιτρέποντάς μας να μιλάμε για μία απόχρωση μεταμοντέρνου μυθιστορήματος που υπακούει στις ανάγκες της εποχής του. Μέσα από τις πολλαπλές οπτικές της αφήγησης, συμπεριλαμβανομένης και της πρωτοπρόσωπης αφήγησης της ηρωίδας, ενσκήπτουν θέματα που συναντάμε σε όλο το έργο της Κλαούδια Πινιέιρο, όπως οι κοινωνικοί ρόλοι, ο ρόλος της συζύγου, της μητέρας, της κόρης, η υποχρεωτική μητρότητα, το δικαίωμα στην άμβλωση – μην ξεχνάμε ότι στην Αργεντινή οι αμβλώσεις νομιμοποιήθηκαν μόλις το 2020-, τα κοινωνικά φύλλα, η συμπερίληψη. Ενώ η ευρηματική χρήση των χορικών, σε έναν παραλληλισμό της ιστορίας του μυθιστορήματος με την ιστορία της Μήδειας και το δάνειο από το χορό της αρχαίας τραγωδίας όπου σχολιάζονται με τόλμη και σε έναν ειρωνικό έως παρωδιακό τόνο θέματα φεμινισμού και συμπερίληψης ενισχύει την άποψη πως ο «Χρόνος των Μυγών» αποτελεί ένα υποδειγματικό μεταμοντέρνο νουάρ.
Η διακειμενικότητα αποτελεί μεταξύ άλλων ένα βασικό χαρακτηριστικό του μεταμοντερνισμού στη λογοτεχνία. Η Πινιέιρο μας έχει συνηθίσει ήδη με τους «Καθεδρικούς» σε μια ανάλογη πρακτική, παραπέμποντας στο ομώνυμο διήγημα του Ρέυμοντ Κάρβερ. Στο «Χρόνο των Μυγών», είναι σαφής ο τρόπος που συνδιαλέγεται κατά την αφήγησή της με τη Μαργκερίτ Ντυράς, τον Ζαν Πωλ Σαρτρ, τη Τζούντιθ Μπάτλερ ή τη Βίβιαν Γκόρνικ για παράδειγμα στοχεύοντας σε θέματα που αφορούν την ύπαρξη ή τη γυναικεία ταυτότητα και το φεμινιστικό κίνημα. Η σύνδεση άλλωστε ενός εντόμου όπως η μύγα που έχει βρεθεί σε πολλές περιπτώσεις στο επίκεντρο της λογοτεχνικής και της κινηματογραφικής αφήγησης και που το γονιδίωμά της συγγενεύει γενετικά κατά 60% με το ανθρώπινο γονιδίωμα με τη θεματική του θανάτου όπως τη συναντάμε σε ένα νουάρ μυθιστόρημα αποτελεί ένα από τα κορυφαία σημεία του βιβλίου. Ενώ συγκινεί η σύνδεση της πράξης του εγκλήματος και της έννοιας του θανάτου με την ανάγκη να σκεπαστεί ο πόνος της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως αναλογίζεται αρκετές φορές η ηρωίδα, η Ινές σε μια προσπάθεια να επανεφεύρει τον εαυτό της. Όπως συγκινεί αντίστοιχα η επιτυχημένη απόπειρα να ταυτιστεί η αίσθηση του χρόνου των μυγών με την τελική συνειδητοποίηση της ηρωίδας και τον ορισμό της τραγικότητάς της.
Ο Ρολάν Μπαρτ έχει μιλήσει για τον «θάνατο του συγγραφέα» στο ομώνυμο δοκίμιό του. Ο αναγνώστης σύμφωνα με τις αρχές του μεταμοντερνισμού μπορεί να ξαναγράψει το μυθιστόρημα. Στο «Χρόνο των Μυγών» οσ αναγνώστης βρίσκεται μπροστά στην πρόκληση να συμμετάσχει ενεργά, να πάρει θέση σε σοβαρά ηθικά, κοινωνικά και πολιτικά θέματα και να αποφασίσει ο ίδιος. Να αποφασίσει ακόμη και για τον ορισμό της αγάπης. «Ας ψηφίσουμε», επαναλαμβάνει στο τέλος κάθε συνέλευσης ο χορός των γυναικών. Μια προτροπή που δεν αφήνει στο περιθώριο τον ίδιο τον αναγνώστη.
«Ο Χρόνος των Μυγών» της Κλαούδια Πινιέιρο μοιάζει να μοιράζεται ανάμεσα στις ρίζες του νουάρ μυθιστορήματος και σε μια μελλοντική μεταμοντέρνα εκδοχή του είδους όπου ίσως λείπει κάτι από το σασπένς και το συναίσθημα της κλασικής αφήγησης αλλά ίσως κερδίζει κάτι περισσότερο στον ορισμό του ατόμου στις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες εξελίσσεται, ή αλλιώς, όπως λέει η ίδια η συγγραφέας, στους νέους κανόνες του κόσμου.
Εξαιρετική η μετάφραση των Ασπασία Καμπύλη και Χριστίνα Φιλήμονος, αποδίδει με ακρίβεια τον ρυθμό και την ένταση του λόγου της συγγραφέως.
Κλαούδια Πινιέιρο,Ο Χρόνος των Μυγών , μτφρ. Ασπασία Καμπύλη και Χριστίνα Φιλήμονος, Carnivora
