του Γιάννη Ν.Μπασκόζου
Μερικά βιβλία πρέπει κανείς να τα διαβάσει αρκετές φορές για να «καθίσουν» μέσα του. Τέτοιο είναι και το βιβλίο του Αλμπέρτο Σαβίνιο Ο κύριος Μίνστερ (loggia). Από τα πιο μοντέρνα, ριζοσπαστικά έργα που έχω διαβάσει κι ας έχει γραφτεί το 1943.
Θα έλεγα ότι πρόκειται για ‘ένα βιβλίο με εκκεντρική σε πρώτη ματιά, υπόθεση: Ένας άνθρωπος που ζει τον θανατό του, μια μεταφυσική υπόθεση σε πρώτη ματιά. Αν όμως αναζητήσεις λίγο το βιογραφικό του συγγραφέα θα ανακαλύψεις ότι δεν είναι τυχαία η επιλογής του μιας και ο Σαβίνιο (ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο) ήταν μαζί με τον αδελφό του εικαστικό Τζόρτζιο ντε Κίρικο ιδρυτές της θεωρίας της Μεταφυσικής Ζωγραφικής οπότε και θα μπορέσεις να δεις ποιες συνδέσεις περνούν από τον έναν στον άλλον, πως κάποια πράγματα της μεταφυσικής ζωγραφικής του Αντρέα περνάνε στον αδελφό του Αλμπέρτο Σαβίνιο.
Για παράδειγμα : «Ένιωθε το κορμί του να αδειάζει από το βάρος του, να γίνεται κούφιο, σαν ένα ξύλινο ομοίωμα που το ξέχασαν σε ένα άδειο δωμάτιο. Τα μέλη του δεν υπάκουαν πια στην ανάσα, αλλά σε μια άλλη, πιο βαθιά και παγωμένη γεωμετρία». Θυμίζει ίσως τις άκαμπτες φιγούρες του αδελφού του με τα ξύλινα άδεια πρόσωπα.
Τον αδελφό του θυμίζουν επίσης ο περιβάλλον χώρος, ειδικά αυτά τα σκληρά , άδεια τοπία, με τις πλακάτες σκιές. Γράφει κάπου «Τα κτίρια ορθώνονταν γύρω του σαν πέτρινοι όγκοι δίχως ηλικία. Οι σκιές τους έπεφταν μακριές και κοφτερές πάνω στο πλακόστρωτο, λες και ο ήλιος είχε καρφωθεί σε ένα μόνιμο απόγευμα, αρνούμενος να δύσει ή να προχωρήσει».
Η ιστορία του κ. Μίνστερ έχει ως εξής : O κεντρικός χαρακτήρας ξυπνάει μια μέρα και έχει μεταμορφωθεί σε νεκρό που όμως ζει. Ο θάνατος θέτει τον Κύριο Μίνστερ σε μια νέα κατάσταση. Βλέπει πια αυτά που οι άλλοι δεν βλέπουν. Διαλύει την κοινότοπη ανθρώπινη αντίληψη και ανασυνθέτει μια πραγματικότητα δικιά του, η οποία δεν χάνει την υλικότητά της. Η επιρροή της Μεταμόρφωσης του Κάφκα είναι προφανής, όπως προφανείς είναι και οι μεταφυσικές ενατενίσεις του κόσμου, που τον φέρνουν πολύ κοντά στα εικαστικά υπερρεαλιστικά τοπία του αδελφού του.
Η ματιά του γίνεται ειρωνική, σαρκαστική και αυτοσαρκαστική, μια οπτική σε έναν άγνωστο μέχρι εκείνη της στιγμή κόσμο. Η μόνη του αίσθηση που λειτουργεί είναι η όσφρηση, με αυτή «βλέπει» ότι σαπίζει γύρω του (το περιβάλλον, τη γυναίκα του, το παιδί του, αλλά και ότι σαπίζει στο παρελθόν, όπως τον ρόλο του πατέρα του. Βαθμιαία ο κ. Μίνστερ μεταμορφώνεται σε γυναίκα. Όπως γράφει στο επίμετρο η μεταφράστρια του Δήμητρα Δότση «επιχειρεί να καλύψει το κενό του θανάτου δανειζόμενος τη σεξουαλικότητα των ζωντανών». Με τα ρούχα της γυναίκας του περιπλανάται σε μια έρημη Ρώμη όπου συναντά την κατά τον Όμηρο ροδοδάκτυλη Ηώ, την Αυγή. Η Ηώ είναι μια πόρνη, την οποία ο κ. Μίνστερ κυνηγά ενώ αυτή τρέχει προς τον ορίζοντα για να τον ροδίσει και ο κόσμος να αρχίσει πάλι από την αρχή. Ο Μίνστερ εγκαταλείπει το ανθρώπινο σώμα του για να γίνει καθαρό βλέμμα και καθαρή μνήμη.
Υπάρχουν πολύ εντυπωσιακές σκηνές στην πορεία μεταμόρφωσης του κ. Μίνστερ. Για παράδειγμα η σκηνή που αυτός σχεδόν σαν πεθαμένος παρατηρεί μέσα από τα μισόκλειστα μάτια του τη γυναίκα του Έρντα που ετοιμάζεται να συνοδεύσει την κόρη του Εριέτα στο σχολείο. Ζει ένα άηχο δράμα που του ξυπνά αναμνήσεις για τη γυναίκα του, όταν οι δύο τους ήταν ερωτευμένοι. Σκέφτεται ότι ήταν η αγάπη που τους ένωνε και θέλει να την καλέσει πίσω αλλά΄ ξέρει πως είναι πεθαμένος κι αυτά δεν γίνονται. Αναγνωρίζει όμως πως η αγάπη «λειτουργεί», είναι η πιο βαθιά από όλες τις ανθρώπινες πράξεις. Πολύ ωραία είναι η σκηνή του κ.Μίνστερ, όταν ακόμα δεν είχε συντελεστεί η μεταμόρφωσή του, με την περιήγησή του στην θεματική της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής όπως την είχαν συλλάβει και αποδώσει ο Φρα Αντζέλικο, ο Τζορτζόνε, ο Ραφαήλ καθώς πίστευε ότι είναι εικόνες της ευτυχίας που η ζωή δεν σου δίνει και μόνον η τέχνη αναπαριστά τη ζωή που θα θέλαμε να έχουμε.
Ο Σαβίνιο στο τέλος της ιστορίας του κάνει ορισμένους λογισμούς: άξιζε στον κύριο Μίνστερ να δει τον εαυτόν του νεκρό αντί να πάψει να υπάρχει με το που θα πέθαινε όπως ο υπόλοιπος κόσμος; Καταλήγει πως το κέρδος του ήταν η μνήμη ως ζωντανός πεθαμένος: είδε το παρελθόν της ζωής του σε ένα πανοραμικό καλειδοσκόπιο και παράλληλα είδε και το παρελθόν όλου του κόσμου. Ο Σαβίνιο συμπληρώνει πως ο μεγάλος πόθος του ανθρώπου είναι να δει το μέλλον του κόσμου. Αλλά ο κ. Μίνστερ και εκεί που έφτασε κέρδισε.
Αλμπέρτο Σαβίνιο, Ο Κύριος Μίνστερ, μτφρ. Δήμητρα Δότση, Loggia
