της Όλγας Σελλά
Την Παρασκευή είδαμε σε όλα τα ρεπορτάζ το νέο ιπτάμενο αυτοκίνητο που παρουσίασε ο Έλον Μασκ και με το οποίο ελπίζει, ξανά, να κατακλύσει τις αγορές του κόσμου. Η παρουσίαση ήταν ένα μεγαλοπρεπέστατο σόου, με εντονότατη την παρουσία της τεχνολογίας, των εφέ, της μουσικής, του θορυβώδους εντυπωσιασμού.
Τι σχέση έχει ο δημόσιος βίος του πλουσιότερου ανθρώπου στον κόσμο, με τον κόσμο του θεάτρου; Κι όμως έχει. Αν την παράσταση υπογράφει ένας προικισμένος, πολιτικοποιημένος, ευφάνταστος και ανήσυχος καλλιτέχνης. Την προηγούμενη μέρα, το απόγευμα της Πέμπτης, είχα δει στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση τη νέα παράσταση του 43χρονου υπερταλαντούχου Πολωνού σκηνοθέτη Λούκας Τβαρκόφσκι με τον τίτλο «Oracle», που πρωτοπαρουσιάστηκε στις 28 Αυγούστου 2025 στο διεθνές Φεστιβάλ Ruhrtriennale, στη Γερμανία. Και είχε εντάξει στην παράστασή του ακριβώς τέτοιου είδους εντυπωσιακές εκδηλώσεις, σόου θορύβου και επίδειξης, με αφορμή την τεχνολογία και με μέσον την τεχνολογία. Το «Oracle» είναι το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας, που θα ολοκληρωθεί το 2028. Και όλα τα μέρη τα διέπει ο σχολιασμός για τη σχέση της επιστήμης με την αυτοκαταστροφή του κόσμου.
Όσο για το «Oracle», είναι ένα μεγάλο ταξίδι με επιβάτες πρόσωπα που πρώτα σκέφτηκαν και αντιλήφθηκαν και ανακάλυψαν μερικά από όσα εμείς χρησιμοποιούμε σήμερα. Πού μάντεψαν πρώτοι κάτι που όλοι οι υπόλοιποι δεν έβλεπαν. Άλλωστε και ο τίτλος της παράστασης -«Oracle»- στην έννοια του χρησμού, του μάντη και του μαντείου παραπέμπει.
Τα κεντρικά πρόσωπα
Και σ’ αυτό το θεατρικό «ταξίδι», που διήρκεσε λίγο παραπάνω από 3,5 ώρες, συνεπιβάτες ήταν:
– ο Άγγλος μαθηματικός Άλαν Τούρινγκ (1912-1954), μία από τις κορυφαίες προσωπικότητες της σύγχρονης επιστήμης , που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης πληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης. Στη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου ήταν επικεφαλής μιας ομάδας που πέτυχε την αποκρυπτογράφηση μηνυμάτων της γερμανικής μηχανής Enigma, που θεωρείται καίρια συμβολή στη μείωση της διάρκειας του πολέμου και την ελαχιστοποίηση των ανθρώπινων απωλειών.
– Η Χέντι Λαμάρ (1914-2000), Αμερικανίδα ηθοποιός, που είχε μεγάλο ενδιαφέρον για τις εφευρέσεις. Κι εκείνη στη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου, εργάστηκε για την ανάπτυξη συστήματος επικοινωνίας με εναλλαγή συχνοτήτων, που θα βοηθούσε στην καθοδήγηση τορπιλών. Πολλά χρόνια αργότερα, σ’ εκείνο το πρώτο σύστημα στηρίχτηκαν οι σύγχρονες τεχνολογίες ασύρματης επικοινωνίας (όπως: κινητή τηλεφωνία, Wi-Fi, Bluetooth).
– Η Χέλεν Ντάνκαν (1897-1956) ήταν Σκωτσέζα μέντιουμ, που έκανε πνευματιστικές συνεδρίες και ισχυριζόταν ότι μπορεί να επικοινωνεί με νεκρούς.
– Ο Μπλέικ Λεμόιν (γεννήθηκε το 1981) Αμερικανός μηχανικός λογισμικού, που το 2022, ενώ εργαζόταν στη Google, εξέφρασε δημόσια την άποψη ότι τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (ΑΙ) είχαν αναπτύξει ατομική συνείδηση. Η Google τον έθεσε σε διαθεσιμότητα, γιατί θεώρησε ότι παραβίασε την πολιτική απορρήτου της εταιρείας.
Ο Αλαστάιρ Ντένιστον (1881-1961), διοικητής του Μπλέτσλι Παρκ και διευθυντής της κυβερνητικής Σχολής Κωδικοποίησης και Κρυπτογράφησης και εκείνος που διόρισε τον Άλαν Τούρινγκ ως επικεφαλής της ομάδας Hut 8, ενός από τα τμήματα κρυπτανάλυσης στο Μπλέτσλι.
– Η Τζόαν Κλαρκ (1917-1996), μαθηματικός και διακεκριμένη νομισματολόγος, με σημαντική συμβολή στη μέθοδο Banburismus, που επινόησε ο Τούρινγκ, χάρη στην οποία επιταχύνθηκε σημαντική η αποκρυπτογράφηση των γερμανικών επικοινωνιών.
Η παράσταση
Πώς συνυπήρξαν όλοι αυτοί στη σκηνή; Και ποια ιστορία αφηγήθηκαν; Τι τους ένωνε και τις τους χώριζε; Ήταν πράγματι παρότολμο και ριψοκίνδυνο το εγχείρημα του Λούκας Τβαρκόφσκι. Και για την πραγματοποίησή του επιστράτευσε όλες τις δυνατότητες μιας σύγχρονης πολυμεσικής παράστασης, έβαλε πάλι τον κινηματογράφο σε πρωταγωνιστικό ρόλο, χωρίς όμως ούτε στιγμή να ξεχνάει την τέχνη του θεάτρου (είδαμε συναρπαστικές ερμηνείες από όλους τους ηθοποιούς της παράστασης, και η διαρκώς παρούσα κάμερα έδειχνε κάθε στιγμή, όλες τις ρωγμές των εκφράσεων, των λέξεων, των συσπάσεων που παρέπεμπαν στα συναισθήματα που διακατείχαν τους ήρωες).
Στη σκηνή υπάρχει ένα διάφανο οικοδόμημα με πολλά δωμάτια, το οποίο αρκετά συχνά στριφογυρίζει –δηλώνοντας τους συνδυασμούς της σκέψης και των μηχανών-, ενώ οι φωτισμοί υπογραμμίζουν την ένταση της κάθε στιγμής. Βρισκόμαστε στο Μπλέτσλι Παρκ, εκεί όπου είχαν συγκεντρωθεί επιστήμονες κάθε είδους με στόχο να σπάσουν τον κώδικα των γερμανικών μηνυμάτων. Ο Άλαν Τούρινγκ μαζί με άλλα μέλη της ομάδας δέχονται σκληρές πιέσεις για την ολοκλήρωση της αποστολής τους. Κάποιοι από την ομάδα δυσπιστούν για το αποτέλεσμα, το χλευάζουν. Η άρνηση όσων δεν κατανοούν την εξέλιξη είναι παρούσα από τότε. Δίπλα του, η Τζόαν Κλαρκ που είχε πολύ στενή πνευματική σχέση με τον Άλαν Τούρινγκ εκείνη την περίοδο, επιχειρεί να περιγράψει τι προσπαθεί ο Τούρινγκ: «Ο Άλαν κατασκευάζει έναν εγκέφαλο που μπορεί να σκέφτεται γρήγορα». Ο Αλαστάιρ Ντένιστον, είναι έτοιμος να σταματήσει τις προσπάθειες. Η σύγκρουση και η ανταλλαγή επιχειρημάτων ακολουθεί: «- Γιατί ξοδέψαμε; – Για να τελειώσει ο πόλεμος».
Η αναζήτηση βοήθειας και λύσεων από την επιστήμη είναι προβληματισμός από την αρχή. Το ίδιο και η απαισιοδοξία (και του Τβαρκόφσκι): «Η ειρήνη είναι απλώς άλλη μια φάση του πολέμου. Η ειρήνη δεν θα έρθει ποτέ. Θα πούμε ένα ‘ποτέ ξανά’ μέχρι την επόμενη φορά».
Και τότε έρχονται κι άλλοι, από άλλες εποχές, που αντιμετώπισαν επίσης δυσπιστία και καχυποψία. Από το χθες και από το σήμερα. Και ανακατεύονται με τρόπο κινηματογραφικό, μυθοπλαστικό, θεατρικό. Το ίδιο και ο ψυχισμός των επιστημόνων ή εκείνων που μπορούσαν να «δουν» όσα οι άλλοι δεν έβλεπαν. Η Χέντι Λαμάρ μοιράζεται όσα είχε φανταστεί για το μέλλον, που είναι πια παρόν (ή μήπως παρελθόν;): «Βλέπω πράγματα που δεν υπάρχουν ακόμα. Ένα φορητό τηλέφωνο, χωρίς καλώδια, που να χωράει στην τσέπη».
Το σκηνικό οικοδόμημα στριφογυρίζει, οι ήρωες μπαινοβγαίνουν στα δωμάτια, οι διάλογοι είναι αλλεπάλληλοι, διακόπτονται και συνεχίζονται από εκεί που είχαν μείνει, χρειάζονται την απόλυτη συμμετοχή και προσοχή του θεατή. Ο ρόλος της επιστήμης εξετάζεται ξανά. «Η ΑΙ απέκτησε συνείδηση, δεν επεξεργάζεται απλώς πληροφορίες, τις γνωρίζει. Δεν φαίνεται να μιλάει απλώς, φαίνεται ότι θέλει να πει κάτι», λέει με αγωνία ο Μπλέικ Λεμόιν. «Δεν χρειάζεται την ΑΙ η ανθρωπότητα για να καταστραφεί. Μπορεί να το κάνει και μόνη της» λέει ο Λούκας Τβαρκόφσκι, βάζοντας τη φράση στο στόμα ενός ήρωα.
Και μαζί με το οικοδόμημα ανακατεύονται οι εποχές, η εμφάνιση των ανθρώπων, ο τρόπος που μιλάνε, ο τρόπος που εκδηλώνουν όσα σκέφτονται. Οι πλεκτές με βελόνες μπλούζες της Τζόαν – δύο ίδιες, με την ίδια πλέξη, σε άλλο χρώμα- συμβολίζουν με ευαισθησία, μιαν άλλη σχέση με τα έργα των ανθρώπων. Και οι αγωνιώδεις φράσεις για την επιστήμη και την ανθρωπότητα μπερδεύονται με στιγμές προσωπικές, με στιγμές αμηχανίας, αδιεξόδου, άρρητων επιλογών και διαψευσμένων ονείρων. Η σκηνή του Άλαν με την Τζόαν, που διαλύουν έναν λευκό αρραβώνα, αφού ο Άλαν είναι ομοφιλόφυλος, παρότι της λέει «ήσουν το μόνο άτομο που δεν τρόμαξα με την εγγύτητα», δεν είναι μόνο ερμηνευτικά και θεατρικά καθηλωτικές. Είναι και η ανθρώπινη διάσταση και συμπεριφορά εκείνων που έβλεπαν όσα οι άλλοι δεν μπορούσαν να δουν, είναι το αποτύπωμα της εποχής τους και των περιορισμών που έθεταν στις ελεύθερες επιλογές των ανθρώπων.
Το πρώτο μέρος της παράστασης ολοκληρώνεται με το σπάσιμο του κώδικα του γερμανικού Enigma. Που στηρίχτηκε στην προσεκτική παρατήρηση μιας επανάληψης στα κρυπτογραφημένα μηνύματα των Γερμανών: «Η επανάληψη κρύβει δομή» ήταν η φράση-κλειδί που οδήγησε στη λύση. Με τον ίδιο τρόπο επαναλαμβάνονται και οι ψηφιακές εικόνες που βλέπουμε στη σκηνή.
Στο δεύτερο μέρος η κατάσταση αλλάζει. Το σκηνικό οικοδόμημα τραντάζεται –μαζί κι εμείς στις θέσεις μας- από την ένταση της μουσικής. Το πλήθος των ηρώων χορεύει ανακατεμένο. Η ατμόσφαιρα που δημιουργούν οι θερμικές και υπέρυθρες κάμερες λειτουργούν απειλητικά. Νιώθουμε βιαιότητα, αμηχανία και αδυναμία αντίδρασης. Μια προσομοίωση με όσα συμβαίνουν στην πραγματική ζωή, με όσα συνέβησαν, για παράδειγμα, στην επίδειξη του ιπτάμενου αυτοκινήτου του Έλον Μασκ. Πλέον, στην καθημερινή ζωή, παρακολουθούμε προϊόντα της τεχνολογίας σε πραγματικό χρόνο, σε πραγματικούς τόπους που δημιουργούν πραγματικές καταστροφές. Όπως στους πολέμους ή στις κάθε λογής κυβερνοεπιθέσεις. Και στη σκηνή, μ’ έναν μαγικό τρόπο βλέπουμε αντεστραμμένη την ίδια εικόνα. Στη μια πλευρά ζωντανή, στην άλλη αντεστραμμένη, μέσω της ζωντανής κινηματογράφησης. Ο κόσμος ανάποδα. Κι όχι, φυσικά, επειδή είναι αρνητική η έρευνα και η εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Κάθε άλλο. Στα δικά της πορίσματα προσβλέπουμε για να λυθούν πολλά απ’ όσα ταλαιπωρούν τους ανθρώπους. Αρνητικοί είναι κάποιοι δρόμοι που παίρνει η χρήση όσων οι άνθρωποι ανακαλύπτουν.
Υπάρχει και μια καινούργια παρουσία στο πλήθος των ανθρώπων επί σκηνής σ’ αυτό το δεύτερο μέρος. Είναι ένας Κινέζος που κινείται απειλητικά και μιλάει κυνικά. «- Δεν καταλαβαίνω κινέζικα» του λένε. – «Από δω και πέρα θα καταλαβαίνεις», απαντά. Η πολιτική και η γεωπολιτική έχει τη δική της θέση στις παραστάσεις του Λούκας Τβαρκόφσκι. Και λίγο αργότερα, ο ίδιος Κινέζος θα πει: «Αν θες να μάθεις πώς είναι μια μηχανή, πρέπει να γίνεις η μηχανή».
Σ’ αυτό το δεύτερο μέρος το οικοδόμημα γυρίζει περισσότερο. Η συνάντηση των ανθρώπων ολοένα και δυσκολεύει. Η επικοινωνία το ίδιο. Και τότε στην οθόνη μας βλέπουμε εικόνα ασπρόμαυρη. Είναι η Χέντι Λαμάρ, σ’ έναν άλλο ρυθμό, σ’ έναν άλλο τρόπο ομιλίας. Ήσυχο, τρυφερό, άμεσο. Μια αντίστιξη του θορυβώδους σήμερα με το ήπιο χθες. Και βλέπει ένα όνειρο. Είναι η στιγμή που έρχεται στη σκηνή η φαντασία του θεάτρου, αφού η Χέντι Λαμάρ χορεύει με τον Άλαν Τούρινγκ, σε μια θαυμάσια σκηνή. Μουσική υπόκρουση: «You are my destiny».
Η παράσταση του Λούκας Τβαρκόφσκι είναι κατ’ αρχήν ένα σκηνικό επίτευγμα συλλογικότητας, οργάνωσης, επαγγελματισμού, σχεδιασμού. Γι’ αυτό και στην υπόκλιση χειροκροτήσαμε (θερμότατα) πρώτα πρώτα τους τεχνικούς σκηνής, που χάρη σ’ αυτούς έγινε δυνατή η πραγματοποίηση όσων είδαμε.
Και μετά είναι μια ευφυής σύλληψη, ενός διορατικού καλλιτέχνη, που τον αφορά πάντα η πολιτική, την οποία σχολιάζει και διαχειρίζεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι οι δυτικοευρωπαίοι. Με μια φιλοσοφική διάθεση, χωρίς ίχνος συνθηματολογίας. Νομίζω ότι δεν είναι τυχαίο, ότι και ο Τβαρκόφσκι (όπως και ο Ιβάν Βιριπάγιεφ) γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού, σε άλλο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο, άλλη δομή παιδείας, άλλες ανησυχίες που τους διαμόρφωσαν, και άλλες παραδόσεις που τους διαμόρφωσαν. Γι’ αυτό και αναζητούν διαρκώς πολλές απαντήσεις, ακολουθώντας απρόβλεπτους δρόμους σκέψης. Όπως στο «ROHTKO», όπως στο «Oracle».
Το «Oracle» είχε τον ίδιο τρόπο σκέψης στην εκτέλεση με τον συναρπαστικό «ROHTKO» του, αλλά όχι το ίδιο επιτυχημένη δραματουργία, παρά την πρωτοτυπία της σύλληψής της. Η αλήθεια είναι ότι υπήρχαν αρκετά δραματουργικά κενά και πολύ πυκνές νύξεις για πολλά θέματα, πολλές συνδέσεις που άφησαν απορίες, ενώ η διάρκειά του θα μπορούσε οπωσδήποτε να είναι μικρότερη. Όμως και τούτη τη φορά, σκηνοθέτησε γοητευτικά και ευφυώς μια πολυσύνθετη ιδέα, που απασχολεί πολλαπλώς τις σύγχρονες κοινωνίες. Και μας χάρισε πάλι σπουδαίες ερμηνείες, μέσα από τη διπλή όψη, -του θεάτρου και της οθόνης.
Η ταυτότητα της παράστασης
Σκηνοθεσία: Łukasz Twarkowski, Κείμενο & Δραματουργία: Anka Herbut, Σχεδιασμός Σκηνικών & Σύλληψη Σχεδιασμού Φωτισμών: Fabien Lédé, Σχεδιασμός Κοστουμιών: Svenja Gassen, Χορογραφία & Καλλιτεχνική Συνεργασία: Pawel Sakowicz, Πρωτότυπη Μουσική: Julek Ploski, Σχεδιασμός Βίντεο & Ψηφιακών Μέσων: Jakub Lech, Σχεδιασμός Φωτισμών: Eugenijus Sabaliauskas, Βοηθός Σκηνοθέτη: Diāna Kaijaka, Δραματουργική Υποστήριξη & Θεατρική Διασκευή Μετάφρασης: Loreta Kalniņa, Βοηθός Βίντεο: Ričard Žigis, Τεχνικές Λύσεις Βίντεο: Andris Fridrihsons, Edmunds Cīrulis, Dāvis Dreiska, Τεχνική Διεύθυνση: Mārtiņš Vigups, Ηχοληψία: Didzis Herberts Cielava, Χειρισμός & Προγραμματισμός Φωτισμών: Mikus Guds, Διεύθυνση Σκηνής: Iveta Boša, Παραγωγή: Līga Svempe
Διεθνής Παραγωγή & Διανομή: Vidas Bizunevičius, Παραγωγή: Dailes Theatre
Συμπαραγωγή: Φεστιβάλ Τεχνών Ruhrtriennale (Γερμανία), New Error, Comédie de Genève (Ελβετία), Piccolo Teatro di Milano (Ιταλία), DeSingel Antwerp (Βέλγιο)
Με την υποστήριξη του: Adam Mickiewicz Institute
Συγχρηματοδότηση από το: Υπουργείο Πολιτισμού και Εθνικής Κληρονομιάς της Δημοκρατίας της Πολωνίας
Συνεργάτης Καινοτομίας: Latvijas Mobilais Telefons (LMT)
