του Γιάννη Ν.Μπασκόζου
Το κλείσιμο ενός βιβλιοπωλείου είναι πάντα μια δυσάρεστη είδηση. Πόσο μάλλον όταν αυτό βρίσκεται στην περιφέρεια ή σε μια γειτονιά. Το Λεξικοπωλείο ήταν επιπλέον ένα ιδιαίτερο βιβλιοπωλείο. Όμως πίσω από κάθε βιβλιοπωλείο που κλείνει υπάρχουν πολλές αιτίες.
Το Λεξικοπωλείο ξεκίνησε ως στέκι για κάθε είδους λεξικό με έντονα επικεντρωμένο στη γαλλική βιβλιογραφία. Γρήγορα αναπτύχθηκε, διπλασίασε σχεδόν τον χώρο του, έκανε εκδόσεις (το υπέροχο λεύκωμα για το Βιβλιοπωλείο Κάουφμαν της Σταδίου), οργάνωσε Λέσχες Ανάγνωσης και πραγματοποίησε πολλές εκδηλώσεις στο παρακείμενο καφέ μπαρ Αερόστατο, ένα τοπόσημο του Παγκρατίου.
Γιατί έκλεισε ακριβώς δεν γνωρίζουμε. Πάντως έκλεισε. Ως εκ τούτου οι περισσότεροι υποθέτουν ότι οι τζίροι ήταν μικροί. Ίσως αυξήθηκαν τα ενοίκια- πολύ πιθανόν, ειδικά αν μιλάμε για το Παγκράτι, το οποίο μετασχηματίζεται με γρήγορους ρυθμούς. Ίσως υπάρχουν κι άλλοι λόγοι που αγνοούμε.
Είναι όμως ένα κακό σημάδι, καθώς προστίθεται σε μια αλυσίδα βιβλιοπωλείων που κλείνουν με πιο χαρακτηριστική το περυσινό κλείσιμο του βιβλιοπωλείου Επί λέξει στην οδό Ακαδημίας. Φυσικά τα βιβλιοπωλεία αυτά δεν έκλεισαν τυχαία. Πολλά από τα μικρά βιβλιοπωλεία δημιουργήθηκαν μέσα στην κρίση, όταν τα ενοίκια ήταν φτηνά. Σήμερα η κατάσταση άλλαξε και μαζί με το gentrification η πίεση στις μικρές ιδιοκτησίες είναι ασφυκτική. Αλλά και διάφορες πολιτικές στην αγορά του βιβλίου δεν τα ευνοούν.
Γράφτηκαν πολλά λόγια ειλικρινούς συμπάθειας για τα βιβλιοπωλεία που κλείνουν και ας μην μεμψιμοιρούμε αυτούς που κλαίνε αλλά δεν είχαν περάσει ποτέ από εκεί. Το γεγονός μετράει, ένα κλείσιμο βιβλιοπωλείου κεντά την ευαισθησία οποιουδήποτε διαβάζει. Και δυστυχώς εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Αυτοί που διαβάζουν βιβλία είναι λίγοι. Πολύ λίγοι αναγνώστες για τη χώρα μας.
Παγκοσμίως το αναγνωστικό κοινό μετατοπίζεται προς την εικόνα. Διαβάζει εικόνες και όχι λέξεις. Διαβάζει γρήγορα στο κινητό οπότε οι λέξεις δεν του μένουν, δεν έχει τη δυνατότητα και το χρόνο να σταθεί και να τις σκεφτεί. Τα ίδια συμπτώματα Έχω παρατηρήσει ότι οι νεότεροι μαθητές Λεσχών Ανάγνωσης, Σχολών και αλλού γράφουν τα κείμενά τους στο κινητό, πράγμα που σημαίνει γράφουν γρήγορα, δίνουν ελάχιστη σημασία στη σύνταξη και την ορθογραφία και φυσικά λίγη σημασία στη σωστή λέξη. Τη σωστή λέξη «le mot juste», αυτή που ο Φλωμπέρ είχε στόχο της ζωής του.
Οι ενδογενείς παθογένειες
Όμως στη χώρα μας υπάρχουν κι άλλες παθογένειες. Η αγορά είναι στενή ενώ οι τίτλοι αυξάνονται . Πώς γίνεται αυτό;
1.To αναγνωστικό κοινό συρρικνούται, αυτό δείχνουν τα στοιχεία όσο κι αν τα καλλωπίζουμε και βάζουμε μέσα στην κατηγορία όσων διαβάζουν και αυτούς που απλώς αγοράζουν 2 ή 3 βιβλία τον χρόνο(ένα παιδικό κι ένα καλοκαιρινής ψυχαγωγίας)
- Η ακρίβεια είναι ένας λόγος. Όταν το βιβλίο θεωρείται είδος πολυτελείας, είναι το πρώτο που θα κοπεί όταν η αγοραστική δύναμη είναι μικρή.
- Ο ανταγωνισμός των εκδοτών με τα βιβλιοπωλεία.
Όσο κι να φαίνεται παράξενο ορισμένες εκδοτικές πολιτικές πριονίζουν το κλαδί των βιβλιοπωλείων. Παραδείγματα πολλά:
4.α. Τα συνεχή παζάρια και οι τεράστιες εκπτωτικές πολιτικές των εκδοτών που ανταγωνίζονται ευθέως το βιβλιοπωλείο. Σε άλλα προιόντα υπάρχει περίοδος εκπτώσεων στο βιβλίο όμως όχι.
4.β. Τα e-shop των εκδοτών, που έχουν το πλεονέκτημα να πουλήσουν βιβλίο πριν φτάσει καν στο βιβλιοπωλείο. Σκεφτείτε αν ένας εκδότης έχει ένα μπεστ σέλερ και προτιμά να το πωλήσει από το eshop του, τότε αφαιρεί επισκέπτες από το βιβλιοπωλείο.
4.γ. Η ανεξέλεγκτη εμφάνιση βιβλιοπωλών στο internet. Αν μπείτε σε μία από τις γνωστές ηλεκτρονικές πολατφόρμες (marketplace)θα δείτε πρόσφατα βιβλία να πωλούνται εκτός ενιαίας τιμής και το κυριότερο να πωλούνται από καταστήματα ή πρόσωπα που δεν είναι βιβλιοπωλεία απλώς πρόσωπα- μεσάζοντες. Τα σωματεία συγγραφέων έχουν κοινοποιήσει επιστολή προς μια τέτοια σελίδα γι αυτό το λόγο.
4.δ. Η πώληση βιβλίων στα supermarket. Ο δεύτερος μεγαλύτερος πωλητής βιβλίων στην Ελλάδα είναι ένα μεγάλο ελληνικό supermarket. Και αυτοί αφαιρούν επισκέπτες από τα βιβλιοπωλεία και στερούν τζίρο από τους βιβλιοπώλες.
**
Με όλα τα παραπάνω θέλω να πω ότι το βιβλιοπωλείο παύει να είναι χώρος πολιτισμού που δημιουργεί αναγνώστες με αναγνωστική κουλτούρα. Και αυτό δεν βοηθά ούτε τα βιβλιοπωλεία ούτε τους εκδότες ούτε το ίδιο το βιβλίο να βρει τους κατάλληλους αναγνώστες. Το βιβλιοπωλείο πρέπει να προστατευτεί. Και αυτό μπορεί να γίνει σε μια ευρεία συνεννόηση όλων των παραγόντων, Πολιτεια, εκδότες, βιβλιοπώλες. Το νομικό πλαίσιο χρειάζεται επίσης να εξετστεί και πάλι.
Πώς θα αυξηθεί το αναγνωστικό κοινό;
α. Υπάρχει χρόνια μια πολιτική που δεν αλλάζει στη γενική της φιλοσοφία παρά τις προσπάθειες που γίνονται. Το βιβλίο και η κουλτούρα γενικότερα δεν πουλάνε. Κανείς πολιτικός στη χώρα δεν έχει μέσα στα μεγαλεπήβολα σχέδια που ανακοινώνει κατά καιρούς κάτι για τον χώρο του πολιτισμού. Η Πολιτεία έχει αφήσει την πολιτιστική πολιτική στα μεγάλα ιδρύματα, όπως π.χ. την Εθνική Λυρική Σκηνή και την Εθνική Βιβλιοθήκη- η Βαλλιάνειος ακόμα ταλαιπωρείται κλειστή.
β. Η δημιουργία αναγνωστών γίνεται κυρίως σε μικρή ηλικία. Η φιλαναγνωσία δεν φτάνει, πρέπει να μπει μέσα στα σχολικά προγράμματα για όλα τα μαθήματα, τα οποία χρειάζεται να συνδεθούν με τις σχολικές βιβλιοθήκες.
γ. Το δίκτυο βιβλιοθηκών που υπάρχει είναι πολύ μικρό και πολλές από αυτές είναι ελλιπείς.
δ. Το κράτος, οι Δήμοι θα έπρεπε να αγοράζουν βιβλία για τα βιβλιοθήκες σε σχολεία και δήμους.
ε.Να υπάρξει προστασία και ελαφρύνσεις για τα αμιγώς μικρά βιβλιοπωλεία.
στ .Φοροελαφρύνσεις για το βιβλίο σε όλη την γκάμα της παραγωγής του.
Εξαιρετικό το κείμενό σου, Γιάννη, για τα βιβλιοπωλεία που κλείνουν και την ανάγνωση.
Τα λες όλα σωστά (σούπερμάρκετ, e-shop, ακρίβεια, υπερπαραγωγή, παζάρια βιβλίων κλπ) εκτός από ένα: πως οι Έλληνες δεν διαβάζουν πια. Ναι, κάποτε διάβαζαν τα πάντα.
Δεν διαβάζουν ούτε βιβλία, ούτε εφημερίδες των οποίων κυκλοφορία μειώνεται συνεχώς, ούτε περιοδικά που έχουν κλείσει (πριν από 15-20 χρόνια ορισμένες κυριακάτικες εφημερίδες πουλούσαν 200.000 φύλλα). Τι φταίει; Όποιος μπαίνει στο μετρό, στον ηλεκτρικό και στα λεωφορεία βλέπει το θέαμα των σκυμμένων στο κινητό τους επιβατών, χαμένων στον κόσμο τους, όλων των ηλικιών, από 20 έως 90 χρονών. Μόνο ένας ή δύο διαβάζουν βιβλίο και ουδείς και ουδεμία διαβάζει εφημερίδα.
Θα απαντήσω, στο καλό κείμενο σας, με δύο ¨εικόνες¨, συμφωνώντας απόλυτα μαζί σας!
1η Εικόνα: σε SM ο ¨αναγνώστης¨ αφού αγοράζει τυριά, μουσταρδες και λουκάνικα βάζει στο καλάθι κι ένα από τα ¨μπεστ” που το SM πουλά (στην αρχική τιμη -10%). όπως ορίζει ο νόμος, αλλά πουθενά δεν αναγραφεται η αρχική τιμή παρά ακούμε ΜΟΝΟ την τελική στην οποία τσιμπά ο καταναλωτής και όχι ο αναγνώσστης … ουδείς αναγκάζει το SM στην αλήθεια:
2η Εικόνα: σε παζάρι βιβλίων … τα βιβλία πάνω σε πάγκους όπως στα ¨_ύφτικα¨των Λαϊκών Αγορών, κάλτσες, σώβρακα, μπλούζες και χτενάκια δια το ΚΟΙΝΟΝ …
Η όποια Κυβέρνηση προτιμά αυτές τις εικόνες, έχουν μυρωδιά από¨πελάτες¨!
Τα σχολεία μας γέμισαν διαδραστικούς πίνακες -μεγάλη η μίζα μάλλον- και όχι βιβιλιοθήκες, τόσο μα τόσο απλά.
Σε σχολείο που υπηρέτησα 12 χρόνια ως διευθυντής η βιβλιοθήκη που φτιάξαμε με τη βοήθεια Ευρωπαικών Προγρααμμάτων είναι πλέον αποθήκη, όχι με ευθύνη του τωρινού δ/ντη αλλά επειδή η Πολιτεία αφήνει τα σχολεία να βουλιάζουν φορτωμένα διαδραστκούς και πλατφόρμες …
Ε, όχι δα. Έχω κάπως κουραστεί να ακούω για τους διαδραστικούς που τόσα χρόνια τους περιμέναμε και τώρα που ήρθαν ούτε καν ξέρουμε να τους χρησιμοποιούμε πράγματικά λόγω ανύπαρκτων virtual επιμορφώσεων. Σήμερα έψαχνα ένα βιβλίο στη βιβλιοθήκη , στην ουσία τρεις μέρες το ψάχνω , οι περισσότεροι συνάδελφοι με κοιτούν ως συλλεκτικό αντικείμενο. Δεν υπάρχει γνώση. Τι σημαίνει βιβλίο στην ψηφιακή εποχή μας, πως “υπάρχουν όλα στο ίντερνετ”, που δεν υπάρχουν. Κι όμως αυτό κυρίως είναι το πρόβλημα. Πέφτουμε με τα μούτρα στο κάθε τι και δεν εννοώ τους διαδραστικούς. Είναι πολύ κρίμα . Γονείς, κατηχητές διαφόρων ομολογιών έχουν ζαλίσει τα παιδιά με μίσος για τις πλατφόρμες …του σχολείου μόνο νομίζω. Γαιτί δεν βλέπω υποχώρηση των κινητών. Η ΕΡΤ αναβαθμίζει το ERTFLIX και ξεχνάει να λειτουργεί η αναβάθμιση και για σταθερούς υπολογιστές ,λαπτοπ κλπ. Δεν παλεύουμε για βιβλιοθήκες αγαπητέ πρώην διευθυντά. Παλεύουμε για δυο κολλυβογράμματα και πάλι πολλά είναι. Αυτό θέλουν οι περισσότεροι. Δυο απλά πραγματάκια και να περάσουν τα παιδιά τους σε καμιά σχολή. Υπάρχει απαξίωση για τη γνώση και άγνοια. Και συναντά τώρα και το διεθνές ομοειδές περιβάλλον. Αυτά φταίνε. Και πιο βαθιά ότι οι άνθρωποι για να έχουν θεάματα πρέπει να έχουν ψωμί.
Είναι πολύ σημαντικό το σημείο “β”, “Η δημιουργία αναγνωστών γίνεται κυρίως σε μικρή ηλικία. Η φιλαναγνωσία δεν φτάνει, πρέπει να μπει μέσα στα σχολικά προγράμματα για όλα τα μαθήματα”. Χρειάζεται να εκπαιδεύσουμε τους εκπαιδευτικούς πώς να οργανώνουν αναγνωστικές ομάδες μαθητών στην τάξη, αλλά και “εξωσχολικού” διαβάσματος, για όλες τις κατηγορίες βιβλίων – όχι μόνο λογοτεχνίας. Με ένα πρόγραμμα “Δια Βίου Μάθησης”, ας πούμε, εκπαίδευσης φιλολόγων. Να θυμίζω ότι οι γαλλικές εκδόσεις κλασικών συγγραφέων τιμολογούνται με 3 ευρώ παντού, σε όλο τον κόσμο, με τυπωμένη πάνω την ένδειξη “βιβλίο για το BAC”.
Ωραία τα λέτε αλλά…
Όταν στα σχολεία διδάσκεται μία ( 1)ξένη γλώσσα από το Νηπιαγωγείο και τουλάχιστον δύο (2)στο Δημοτικό σχολείο ενώ δεν υπάρχει στα αναλυτικά προγράμματα έστω μια(1) ώρα αφιερωμένη στην ελληνική λογοτεχνία ( διδασκαλία – προτάσεις – δράσεις)ο καθένας μπορεί να βγάλει συμπεράσματα.
Οποιαδήποτε σχεδόν προσπάθεια από εκπαιδευτικούς για ενημέρωση ή ένταξη εξωσχολικού βιβλίου λογοτεχνίας/ποίησης αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη και καχυποψία ως προωθητική/εμπορική ενέργεια με ενδεχόμενη καταγγελία.
Τα προγράμματα φιλαναγνωσίας βουλιάζουν υπό το βάρος πολλών άλλων ψυχαγωγικών επιλογών που προτείνονται στα σχολεία από εταιρείες που διακινούν τα πολιτιστικά τους προϊόντα.
Υπάρχει μία καθίζηση με ορατά αποτελέσματα στη διαμόρφωση και εμπλουτισμό προφορικού και γραπτού λόγου και μάλλον χωρίς επιστροφή σε παρελθούσες καλύτερες μέρες.
Συμφωνώ με τις σωστές τοποθετήσεις του άρθρου. Με μία όμως μικρή ένσταση: η αγάπη για το βιβλίο αρχίζει από το σπίτι, όχι από το σχολείο. Αρχίζει από τους γονείς ή παππούδες που διαβάζουν στο νήπιο τα πρώτα του παραμύθια. Αρχίζει από τα Χριστούγεννα, όταν δίπλα στο παιχνίδι ο Άι Βασίλης φέρνει δώρο και βιβλία. Αρχίζει από τη σπιτική βιβλιοθήκη και την εικόνα του γονιού που πρώτος αυτός γίνεται ζωντανό παράδειγμα φιλαναγνωσίας. Αν δεν έχεις πάει ποτέ με το παιδί σου σε βιβλιοπωλείο, αν η επιλογή σου για δώρο είναι ένα πανάκριβο ηλεκτρονικό παιχνίδι ή ένα κινητό, αν το επίκεντρο του σπιτιού σου είναι η τεράστια οθόνη μιας smart TV και δεν υπάρχει πουθενά ένα ράφι με βιβλία, αν τέλος εσύ περνάς τον όποιο ελεύθερο χρόνο σου “καρφωμένος” σε μια οθόνη, πώς αναμένεις το παιδί σου να αγαπήσει το βιβλίο και τον φυσικό του χώρο, το βιβλιοπωλείο; Και κάτι ακόμα: σκανδιναβικές χώρες όπως η Σουηδία, κάνουν στροφή 180 μοιρών στη χρήση της τεχνολογίας στα σχολεία. Συνειδητοποίησαν μέσω ερευνών ότι το γνωστικό επίπεδο των μαθητών χειροτέρεψε και πλέον επιστρέφουν στις σχολικές βιβλιοθήκες – που εκεί υπάρχουν κι εμπλουτίζονται – στα βιβλία και στη γραφή, όχι στην πληκτρολόγηση. Εμείς; Τι κάνουμε;
Τα μικρά βιβλιοπωλεία, έπεσαν θύμα των καιρών, όπως παλιότερα κα τα δισκάδικα. Θυμάμαι πε΄ρυσι στο “Επιλεξει” μια συζήτηση με νεους συγγραφείς για την τυχη του βιβλίου στην Ελλάδα. Η θεματολογία, η ενίσχυση του συγγραφέα όλα θίχτηκαν, εκτός του οτι αλλάζει ο κόσμος και η ανάγνωση μεταφέρεται σε ταμπλετ, kindle και ο,τι άλλο.
Η πιο σωστη παρατήρηση σας, δεν υπάρχει πρόγραμμα δημιουργίας αναγνωστών. Απο το σχολείο,ακόμη και στα ιδιωτικά, ελάχιστα βιβλία και επαφή με συγγραφείς. Δείτε άλλες Ευρωπαικές χώρες με προγράμματα ανάγνωσης λογοτεχνάις απο το σχολείο. Μεγαλώνοντας ο αναγνώστης, θα συνεχίζει να διαβάζει ε΄στω και αν το μεσο είναι πλέον η οθόνη και πιθανώς το ηλεκτρονικό βιβλίο.
Η Ελλάδα έκανε βιβλιοθήκες, με τα βιβλία των εφημερίδων που γεμίζουν σκονισμένα ράφια,σε αστικές προθήκες/βιβλιοθήκες. Ακόμη και τα παζάρια, που ειδικά αυτόσ την Κλαυθμώνος είναι πηγή ανακαλύψεων παλιών τίτλων απο τιος αποθήκες, έχουν το ίδιο κοινό. Συνήθως απο τα τριάντα/σαράντα και πάνω.
Δανειστικές βιβλιοθήκες, φιλόλογοι με διάθεση στο σχολείο, επιβολή ,οπως το γράφω περισσοτερων ωρών επαφής με κείμενα λογοτεχνίας και οχι τα αποσπάσματα μεγέθους παραγράφου του σήμερα ίσως αλλάξουν την κατάσταση σε μια δεκαετία και αν.
όπως και σε όλατα άλλα είμαστε πια του φαίνεσθαι κ ναι στις παραλίες θα δει κανείς βιβλία 500 σελίδων κ “δύσκολα”,αλλά η ανάγνωση δεν είανι μόνο για τον ‘ελεύθερο’ χρόνο. Είναι διαφυγή ακόμη και όταν έχεις μόνο τα λεφτά για ένα καφέ και εμτά τις αγγελίες για δουλειά, θέλεις ανέξοδα, αβίαστα να ξεχαστείς.όντας πατε΄ρας 2 παιδιων που διαβάζουν αυτά που θέλουν, αλλά δεν εκτιμουν π[αρα ελάχιστα τις βιβλιοθήκες παππου κ πατέρα, δεν είμαι αισιόδοξος. Στην εποχή που τίθενται θεματα πολιτκής ορθόττηας για τον Καραγάτση, το παιχνίδι έχει χρόνια χαθεί και μαζί του θα χαθεί και η τέχνη της ανάγωνσης, που απαιτεί προσήλωση, αγάπη στις λέξεις και να εστιάσουμε στη σχέση αναγνώστη,βιβλίου-συγγραφέα.
Ας δουμε τι έκανε το spotify στη μουσική για να δουμε και το επερχομενο μέλλον του βιβλίου, που έστω και σε μεγάλα μαγαζιά,αποτελεί πλέον μειονέκτημα, σε μια χώρα σε οικονομική κρίση, με υπερπαραγωγή τίτλων, για ένα μειούμενο κοινό, γιατί οι νεότεροι αναγνώστες μπορουν να κυνηγήσουν άμεσα το πρωτότυπο καισε πλατφόρμες να το βρουν κ δωρεάν, πολυ πιο σύντομα απο οτι στην Ελληνική πραγματικότητα.
Θα ήμουν ικανοποιημένος ακόμη και αν έμεναν βιβλιοπωλεία τύπου WaterstoneBarens & Noble γιατί οι μέρες του παταριου του Φιλιπότη κ της Εστάις στη Σόλωνος, είναι τόσο νοσταλγικες και αμετάκλητα παρελθοντικές, όσο το να ερωτεύεσαι τους ήρωες του Καραγάτση στο πουριτανικό σήμερα των περιορισμών και της γουκ ατζέντας.
Πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Λέει αλήθειες που αποσιωπουνται και κρύβονται στο ευρύ κοινό. Δυστυχώς ο εκδότης ειναι ανταγωνιστής του βιβλιοπωλείου. Σιγά σιγά ερχετε και η σειρά του εκδότη…όπως στρωνεις κοιμάσε.