γράφει ο Νώντας Συρράκος (*)
«Ο Κ. φτάνει αργά το βράδυ σε ένα χωριό σκεπασμένο από χιόνι. Στέκεται στην ξύλινη γέφυρα και κοιτάζει προς τον λόφο. Ο Πύργος παραμένει αθέατος μέσα στην ομίχλη και στο σκοτάδι. Στη συνέχεια, η προσπάθειά του να προσεγγίσει μια απρόσιτη εξουσία τον οδηγεί σε αναμονές, παρεξηγήσεις και διαρκή αβεβαιότητα».
Σε λίγες γραμμές, ο κόσμος του Κάφκα μοιάζει να έχει ήδη αποκαλυφθεί. Έτσι θα μπορούσε να αποδοθεί η αρχή του «Πύργου» του Κάφκα και η διαδρομή του ήρωά του. Εκείνο όμως που χάνεται στην επιφάνεια της αποτύπωσης είναι η εμπειρική διασύνδεση του αναγνώστη με το έργο. Το να προχωρά δηλαδή, μαζί με τον Κ., να παρακολουθεί τις συνομιλίες και τις προσδοκίες του, να προσπαθεί να καταλάβει όσα διαφεύγουν από τον ίδιο τον ήρωα αλλά και κάθε νέα του προσπάθεια να βγάλει άκρη, ενώ οι απαντήσεις μοιάζουν να απομακρύνονται.
Σήμερα, αρκούν μόλις λίγα λεπτά για να μάθουμε την υπόθεση ενός βιβλίου, να συγκρατήσουμε τα πρόσωπά του και να τακτοποιήσουμε στο μυαλό μας μια εκδοχή των νοημάτων του. Οι εφαρμογές που συνοψίζουν βιβλία και τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης προσφέρουν αυτή τη δυνατότητα σχεδόν ακαριαία. Η ακρόαση επίσης ενός ολόκληρου βιβλίου μάς επιτρέπει να ακολουθήσουμε τη γλώσσα και τον ρυθμό του έργου, ενώ οι ολιγόλεπτες περιγραφές επιλέγουν όσα άλλοι κρίνουν ότι αξίζει να συγκρατήσουμε. Έτσι μπορούμε να επικαλούμαστε έναν συγγραφέα, να οικειοποιούμαστε μια ερμηνεία και να την υπερασπιζόμαστε σαν να την έχουμε διαμορφώσει οι ίδιοι, ενώ γνωρίζουμε το έργο μόνο από τις περιγραφές τρίτων. Και σε μια κατ’ επίφασιν συζήτηση, τα έτοιμα λόγια συχνά αρκούν. Κάπως έτσι λοιπόν, ένας ακόμη τίτλος προστίθεται στο ρεπερτόριο των αναφορών μας και η ευχέρεια της αναφοράς εκλαμβάνεται ως ουσιαστική γνώση.
Η ”ασφυξία της δικτατορίας” του τώρα
Το εμπόδιο εμφανίζεται ακόμη κι όταν έχουμε πραγματική διάθεση να ανοίξουμε ένα βιβλίο. Η καθημερινότητά μας οργανώνεται γύρω από την ανάγκη της άμεσης ανταπόκρισης. Εργασία, οθόνες, μηνύματα και εκκρεμότητες διεκδικούν την προσοχή μας, ενώ ένα μυθιστόρημα χρειάζεται διάρκεια, μια συνέχεια που δύσκολα εξασφαλίζουμε. Αρκετές φορές δεν βρίσκουμε ούτε ένα τέταρτο της ώρας χωρίς διακοπές. Όταν τελικά ανοίγουμε το βιβλίο, συχνά δυσκολευόμαστε να σταθούμε σε μια παράγραφο, να γυρίσουμε πίσω ή να δεχτούμε ότι κάτι δεν έγινε αμέσως κατανοητό. Η περίληψη προσφέρει μια βολική διέξοδο και μαζί την αίσθηση ότι προσθέσαμε ένα ακόμη βιβλίο σε όσα γνωρίζουμε.
Στα μυθιστορήματα συναντούμε ανθρώπους με τις αντιφάσεις τους, τις σιωπές τους και τις επιθυμίες που δυσκολεύονται να ομολογήσουν ακόμη και στον εαυτό τους. Προχωρώντας μαζί τους, αναθεωρούμε την πρώτη μας αίσθηση και βρίσκουμε άλλες λέξεις για να περιγράψουμε όσα συμβαίνουν. Η άσκηση αυτή μας ακολουθεί και πέρα από τη σελίδα, στις σχέσεις, στο δημόσιο διάλογο, στον τρόπο που ακούμε έναν συνομιλητή ή αναζητούμε τη συνεννόηση. Έχει αξία και στην επαγγελματική καθημερινότητα, όταν καλούμαστε να κατανοήσουμε διαφορετικά κίνητρα, να αφουγκραστούμε μια ένσταση και να διαμορφώσουμε τη δική μας θέση. Όλα αυτά διαμορφώνουν σταδιακά τον τρόπο που σκεφτόμαστε, επικοινωνούμε και συνεργαζόμαστε, επηρεάζοντας την ποιότητα της καθημερινής μας ζωής.
Σε ένα λογοτεχνικό έργο, η σημασία μιας σκηνής μπορεί να φανεί πολύ αργότερα. Μια φράση που προσπεράσαμε στις πρώτες σελίδες αποκτά διαφορετικό νόημα στο τέλος, ενώ μια σιωπή μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερη από όσα ειπώθηκαν. Αν δεν διανύσουμε την απόσταση ανάμεσα σε αυτές τις στιγμές, χάνουμε τις σχέσεις που τους δίνουν νόημα. Η ανάγνωση μάς δίνει ακριβώς αυτόν τον χρόνο, να αναθεωρήσουμε όσα νομίζαμε ότι είχαμε ήδη καταλάβει και να διαμορφώσουμε άποψη με δικά μας λόγια, μέσα από την πρωτογενή επαφή με το έργο.
Στον «Πύργο», η αναμονή δεν είναι απλώς ένα θέμα που μπορεί να αποδοθεί σε λίγες προτάσεις. Τη νιώθουμε στις συνομιλίες που παρατείνονται, στις υποσχέσεις που μετατίθενται, σε κάθε νέα απόπειρα του Κ. να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω του. Η αβεβαιότητα γίνεται μέρος του ρυθμού του έργου, τον οποίο ο αναγνώστης καλείται να ακολουθήσει.
Οι περιγραφές των βιβλίων θα γίνονται πιο πλούσιες και οι έτοιμες ερμηνείες πιο πειστικές. Αυτή η ευκολία θα δοκιμάσει την επιθυμία μας να σταθούμε στην ουσία του κειμένου. Η ανάγνωση όμως απαιτεί κάτι προσωπικό, τη δεσμευτική απόφαση να ακολουθήσουμε μια σκέψη ως το τέλος, ακόμη κι όταν μας δυσκολεύει ή μας αναγκάζει να αλλάξουμε γνώμη.
Αν η ερμηνεία προηγείται της ανάγνωσης, πόση από την άποψη που θεωρούμε δική μας θα έχουμε πράγματι διαμορφώσει; Θα αντέχουμε άραγε να στεκόμαστε, όπως ο Κ. πάνω στην ξύλινη γέφυρα, μπροστά σε όσα δεν καταλαβαίνουμε ακόμη;
(*) Ο Νώντας Συρράκος έχει ασχοληθεί με θεατρολογία, σημειωτική και δραστηριοποιείται ως σύμβουλος επικοινωνίας
