της Βαρβάρας Ρούσσου
Τι σημαίνει να επιθυμεί κανείς να είναι κάποιος άλλος; Να φαντάζεται τον εαυτό του διαφορετικό απ’ αυτό που είναι, να αναζητεί στα βιβλία μια άλλη ζωή και στον έρωτα ή στη φαντασία όσα απουσιάζουν από τη δική του πραγματικότητα; Και σε ποιο βαθμό αυτή η επιθυμία αποτελεί αυταπάτη, έκφραση μιας βαθύτερης δυσαρέσκειας ή ακόμη και άρνηση των περιορισμών που επιβάλλει η κοινωνική συνθήκη; Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα της μελέτης της Σοφίας Ιακωβίδου για τον μποβαρισμό, μια έννοια που, έχοντας ως αφετηρία τη διάσημη ηρωίδα του Φλωμπέρ, αποδεσμεύτηκε σταδιακά από την ίδια την Έμμα Μποβαρύ, αποκτώντας σχετική θεωρητική αυτονομία και διευρύνοντας τις δυνατότητες ερμηνείας της σχέσης ανάμεσα στην επιθυμία, τη φαντασία και την πραγματικότητα.
Η Ιακωβίδου δεν περιορίζεται στην αναζήτηση επιγόνων του Φλωμπέρ ή της Έμμας Μποβαρύ στη νεοελληνική λογοτεχνία. Ανασυνθέτει την ιστορία της έννοιας, εξετάζει τις θεωρητικές επεξεργασίες της και τις μεταμορφώσεις της στην ελληνική κριτική σκέψη και επιχειρεί να την καταστήσει ένα συστηματικό εργαλείο για τη συγκριτική ανάγνωση πεζογραφικών έργων. Η μελέτη συνδυάζει την ιστορία των ιδεών με τη συγκριτική γραμματολογία, την ιστορία της λογοτεχνικής πρόσληψης και την κειμενική ανάλυση. Ο μποβαρισμός δεν αντιμετωπίζεται ως σταθερή ψυχολογική ιδιότητα ορισμένων χαρακτήρων αλλά ως σύνθετη και ιστορικά μεταβαλλόμενη σχέση του υποκειμένου με τις εικόνες που κατασκευάζει για τον εαυτό του και τον κόσμο.
Στο πρώτο κεφάλαιο η συγγραφέας παρακολουθεί τη θεωρητική συγκρότηση της έννοιας, ξεκινώντας από τον Jules de Gaultier, ο οποίος στο δοκίμιο του 1892 επιχείρησε να περιγράψει τη δυσαρμονία ανάμεσα στην πραγματική υπόσταση των ηρώων του Φλωμπέρ και στην εικόνα που σχηματίζουν για τον εαυτό τους. Στη μεταγενέστερη επεξεργασία του, το 1902, ο μποβαρισμός αποδεσμεύεται από την αποκλειστικά παθολογική σημασία του και ανάγεται σε ευρύτερη ανθρώπινη δυνατότητα φαντασιακής αυτοκατασκευής. Η Ιακωβίδου εντάσσει αυτή τη μετατόπιση στις διανοητικές αναζητήσεις της εποχής, εξετάζοντας τις σχέσεις του μποβαρισμού με την ψυχολογία, τις θεωρίες της προσωπικότητας και την εμπειρία της νεωτερικότητας. Αναδεικνύει έτσι την ιστορικότητα μιας έννοιας που άλλοτε δηλώνει την αδυναμία συμφιλίωσης με την πραγματικότητα, άλλοτε τη δύναμη της φαντασίας να ανασχηματίζει την εμπειρία και άλλοτε τον κοινωνικό μιμητισμό ή την επιδίωξη διαφορετικής ταυτότητας.
Ανάλογο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο για την πρόσληψη του μποβαρισμού στην Ελλάδα. Η Ιακωβίδου ανατρέχει σε κριτικά κείμενα, δημοσιεύματα και αναφορές συγγραφέων των αρχών του 20ού αιώνα, αναδεικνύοντας μια διαδρομή που συνδέεται τόσο με την κυκλοφορία των ευρωπαϊκών ιδεών όσο και με τις ιδιαίτερες αναζητήσεις της ελληνικής λογοτεχνίας. Η χρήση του όρου από τον Νιρβάνα, η παρουσία του στον προβληματισμό του Καζαντζάκη και οι αναφορές σε συγγραφείς όπως ο Ξενόπουλος και ο Σικελιανός δείχνουν πώς μια έννοια που προέκυψε από τη γαλλική λογοτεχνία εντάχθηκε σε διαφορετικά συμφραζόμενα, αποκτώντας νέες σημασιοδοτήσεις. Η συγγραφέας αντιμετωπίζει την πρόσληψη όχι ως απλή μεταφορά ενός ξένου θεωρητικού σχήματος αλλά ως διαδικασία ενεργής οικειοποίησης και επανερμηνείας του, συμβάλλοντας έτσι και στην ιστορία της νεοελληνικής κριτικής.
Ουσιαστικό σημείο της μελέτης αναπτύσσεται στο κεφάλαιο για την τυπολογία του μποβαρισμού στη νεοελληνική πεζογραφία. «Στη μικρή τυπολογία», όπως την ονομάζει, η Ιακωβίδου αναζητεί επαναλαμβανόμενα γνωρίσματα, καταστάσεις και αφηγηματικά μοτίβα, χωρίς να υποτάσσει τα διαφορετικά έργα σε ένα άκαμπτο πρότυπο. Η χίμαιρα και η αναζήτηση του απόλυτου, η σημασία των αναγνωσμάτων, η σκηνή του χορού, τα μοτίβα του συζύγου, ο δυϊσμός («Μια Μποβαρύ έλκεται από ή εγείρει στον άλλο την κατοπτρική της εικόνα […]») και οι μορφές διεκδίκησης ή εκδίκησης συγκροτούν ένα πλέγμα σχέσεων που επιτρέπει τη σύγκριση έργων διαφορετικών εποχών.
Η σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και στη ζωή αποτελεί ίσως την πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του μποβαρισμού. Η Έμμα δεν επιθυμεί απλώς όσα δεν έχει. Μαθαίνει να επιθυμεί μέσα από τα αναγνώσματά της, τις αφηγήσεις και τα πολιτισμικά πρότυπα που διαμορφώνουν τον ορίζοντα των προσδοκιών της. Στο σημείο αυτό η προβληματική της Ιακωβίδου μπορεί να συνομιλήσει γόνιμα με τη θεωρία της Rita Felski. Στο Uses of Literature (2008), η Felski αναδεικνύει την αναγνώριση, τη σαγήνη, τη γνώση και τον κλονισμό ως βασικούς τρόπους εμπλοκής των αναγνωστών με τα λογοτεχνικά έργα. Αμφισβητεί την αντίληψη ότι η αξία της ανάγνωσης εξαρτάται αποκλειστικά από την κριτική απόσταση και την απομυθοποίηση, επανεξετάζοντας τη σημασία της ταύτισης και της συναισθηματικής ανταπόκρισης. Στο Hooked: Art and Attachment (2020) διευρύνει τη σχετική προβληματική, εξετάζοντας τους δεσμούς που αναπτύσσονται ανάμεσα στα υποκείμενα και στα έργα τέχνης.
Η προοπτική αυτή επιτρέπει να αντιμετωπιστεί η Έμμα όχι αποκλειστικά ως αφελής αναγνώστρια που παρασύρεται από μυθοπλαστικά πρότυπα αλλά και ως υποκείμενο που αναγνωρίζει στη λογοτεχνία δυνατότητες διεύρυνσης της πραγματικής ζωής. Το ερώτημα μετατοπίζεται, ωστόσο, από το κατά πόσον τα βιβλία εξαπάτησαν την Έμμα στο γιατί οι αφηγήσεις τους απέκτησαν τέτοια δύναμη στη ζωή της.
Η συγκεκριμένη διάσταση αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον μέσα από μια φεμινιστική ανάγνωση. Η επιθυμία να είναι κανείς κάποιος άλλος δεν συγκροτείται ανεξάρτητα από τις κοινωνικές δυνατότητες που του προσφέρονται. Για τις γυναίκες του 19ου αιώνα, η αναζήτηση μιας διαφορετικής ζωής συνδέεται με τους περιορισμούς της εκπαίδευσης, της συζυγικής εξάρτησης και των κοινωνικά αποδεκτών μορφών αυτοπραγμάτωσης. Η Έμμα επιθυμεί να υπερβεί τον κόσμο της, όμως οι μορφές μέσα από τις οποίες φαντάζεται αυτή την υπέρβαση παραμένουν σε μεγάλο βαθμό διαμορφωμένες από κυρίαρχα ερωτικά και καταναλωτικά πρότυπα. Η προβληματική της Sara Ahmed στο The Promise of Happiness (2010) μπορεί να εμπλουτίσει αυτή την ανάγνωση, καθώς εξετάζει πώς η ευτυχία συνδέεται με κοινωνικά προδιαγεγραμμένες μορφές ζωής. Η δυσφορία της Έμμας απέναντι στον γάμο και στην επαρχιακή καθημερινότητα μπορεί επομένως να ερμηνευθεί όχι μόνο ως αποτέλεσμα υπερβολικών προσδοκιών αλλά και ως αδυναμία αποδοχής μιας προκαθορισμένης ευτυχίας.
Στις συγκριτικές αναγνώσεις οι προβληματισμοί αυτοί αποκτούν συγκεκριμένο λογοτεχνικό περιεχόμενο. Η Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση, που βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Μαρίνα συγγενεύει με την Έμμα ως προς τις ερωτικές προσδοκίες, την αναζήτηση μιας άλλης ζωής και τη σημασία που αποκτούν τα αναγνώσματα στη διαμόρφωση των φαντασιακών της προτύπων. Η Ιακωβίδου εξετάζει τις διακειμενικές σχέσεις με τη Μαντάμ Μποβαρύ και αναδεικνύει τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις δύο ηρωίδες, λαμβάνοντας υπόψη την αφηγηματική κατασκευή της Μαρίνας και την κριτική πρόσληψη του μυθιστορήματος.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η επανεξέταση των ερμηνειών που αντιμετώπισαν τη Μαρίνα ως υποκείμενο μιας προβληματικής ατομικής και κοινωνικής αυτονομίας. Η Ιακωβίδου παραθέτει και συζητά τις επικρίσεις που διατυπώθηκαν για την απουσία κοινωνικών ενδιαφερόντων της ηρωίδας και την προσήλωσή της στην προσωπική της επιθυμία. Παράλληλα, αντιπαραβάλλει τη Μαρίνα με την Έμμα ως προς τη μητρότητα και τη σχέση με το παιδί, παρατηρώντας ότι η τραγική κατάληξη της πρώτης συνδέεται με τον θάνατο του δικού της παιδιού, ενώ και οι δύο ηρωίδες εμφανίζονται να διεκδικούν μια ζωή έξω από τα όρια που τους επιβάλλονται. Η ανάλυση αυτή επιτρέπει να αναδειχθεί όχι μόνο η συγγένεια των δύο μυθιστορημάτων αλλά και ο τρόπος με τον οποίο η γυναικεία επιθυμία, η μητρότητα και η σεξουαλικότητα γίνονται αντικείμενα αφηγηματικής και κριτικής αξιολόγησης. Μια φεμινιστική προοπτική θα μπορούσε να προχωρήσει τη συζήτηση εξετάζοντας πώς η τραγική κατάληξη της Μαρίνας συνδέεται με την αναπαράσταση της γυναικείας υπέρβασης ως καταστροφικής.
Η δυνατότητα της Ιακωβίδου να κινείται ανάμεσα στη γαλλική και την ελληνική λογοτεχνία, σε συνδυασμό με την εις βάθος έρευνα του θέματος, επιτρέπει να αναδειχθούν δύο ελάχιστα γνωστά έργα: Η μαντάμ Εύα (1946) του Γεωργίου Βουγιουκλάκη και Η δεσποινίς Μποβαρύ (1951) της Ιωάννας Μπέκου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάγνωση του δεύτερου. Η Ιακωβίδου δεν αντιμετωπίζει τον τίτλο ως απλή ένδειξη διακειμενικής συγγένειας αλλά αναδεικνύει τον συνειδητό διάλογο του έργου με το φλομπερικό πρότυπο. Εξετάζει πώς το τετράπτυχο της Μπέκου, που αποτελείται από ένα εκτενές πεζό και τρία σύντομα κείμενα, διαμορφώνει τέσσερις διαφορετικές εκφάνσεις του μποβαρικού τύπου. Επικεντρώνεται κυρίως στο πρώτο, διερευνώντας την επιθυμία, τις ερωτικές προσδοκίες και τις αντιφάσεις της κεντρικής ηρωίδας, Στέλλας Ευπατρίδη. Στην ανάλυση εξετάζει τα γνωρίσματα του μποβαρισμού και αναδεικνύει καρυωτακικούς συσχετισμούς που καθιστούν ιδιαίτερα γόνιμη τη συγκριτική ανάγνωση.
Η ανάγνωση του έργου της Μπέκου αποκτά, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερη σημασία από φεμινιστική σκοπιά. Όπως και στα άλλα έργα που εξετάζονται έτσι και αυτό εντάσσεται στο πολιτισμικό περιβάλλον της εποχής του, ωστόσο, η ιστορική πλαισίωση εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η Ιακωβίδου επαναφέρει στην έρευνα ένα βιβλίο που, παρά τη βράβευσή του από τους Δώδεκα, δεν απέκτησε ανάλογη θέση στη μεταγενέστερη λογοτεχνική ιστοριογραφία. Η επιλογή του μετατοπίζει τη συζήτηση από τους καθιερωμένους συγγραφείς σε μια γυναικεία παρουσία της μεταπολεμικής πεζογραφίας. Η περιορισμένη μεταγενέστερη παρουσία της Μπέκου στη λογοτεχνική ιστοριογραφία μπορεί να μην συνιστά από μόνη της τεκμήριο έμφυλου αποκλεισμού εγείρει όμως ερωτήματα για τα κριτήρια με τα οποία συγκροτείται πάντοτε ο κανόνας και για τη θέση που αποδίδεται στις γυναίκες συγγραφείς.
Οι συγκρίσεις ηρωίδων, σκηνών και αφηγηματικών καταστάσεων διαφορετικών βιβλίων στον άξονα του μποβαρισμού φωτίζουν μια κρίσιμη πλευρά της μεθόδου. Ο μποβαρισμός δεν οδηγεί αναγκαστικά στην ίδια εξέλιξη ούτε συνεπάγεται έναν ενιαίο τύπο γυναικείας υποκειμενικότητας. Η συγγένεια με την Έμμα μπορεί να οργανώνεται γύρω από την επιθυμία, την αναγνωστική εμπειρία ή τη δυσαρέσκεια απέναντι στον γάμο, όμως οι αφηγηματικές εκβάσεις διαφοροποιούνται ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες και τις συγγραφικές επιλογές. Η τυπολογία επιτρέπει έτσι να διαβαστούν οι διαφορετικές σημασίες που αποκτά ένα λογοτεχνικό πρότυπο κατά τη μεταφορά του σε νέα συμφραζόμενα.
Η ιστορική διαδρομή του μποβαρισμού οδηγεί, τέλος, στο ερώτημα της σύγχρονης επικαιρότητάς του. Σε κοινωνίες όπου οι εικόνες της επιτυχίας, της ευτυχίας, της ομορφιάς και του έρωτα πολλαπλασιάζονται μέσα από τα ψηφιακά μέσα και την καταναλωτική κουλτούρα, η επιθυμία μιας διαφορετικής ζωής αποκτά νέες μορφές έκφρασης. Η αναφορά στην Eva Illouz επιτρέπει να συνδεθεί η συγκρότηση της ερωτικής επιθυμίας με τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής μας. Η σύγκριση δεν καταργεί τις ιστορικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στη γυναίκα αναγνώστρια του 19ου αιώνα και στο σύγχρονο υποκείμενο των ψηφιακών αναπαραστάσεων και διαδικτυακών αναγνώσεων. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη διαρκή συμμετοχή των πολιτισμικών προτύπων στη διαμόρφωση του επιθυμητού εαυτού.
Η κυριότερη συμβολή της Ιακωβίδου έγκειται στη συστηματική αξιοποίηση του μποβαρισμού ως εργαλείου συγκριτικής ανάγνωσης της νεοελληνικής πεζογραφίας. Η ιστορία της έννοιας, η διερεύνηση της ελληνικής πρόσληψής της και η τυπολογία των αφηγηματικών της εκδοχών συνθέτουν μια μελέτη που φωτίζει τόσο γνωστά όσο και λιγότερο μελετημένα έργα της νεοελληνικής πεζογραφίας.
Ο μποβαρισμός δεν περιορίζεται έτσι στην παθολογία μιας ανικανοποίητης επιθυμίας. Επιτρέπει να εξετάσουμε πώς οι αφηγήσεις συγκροτούν εικόνες μιας άλλης ζωής και πώς οι ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες καθορίζουν τις δυνατότητες πραγματοποίησής τους. Η δύναμη της λογοτεχνίας να γεννά προσδοκίες αναδεικνύεται μαζί με τα όρια που συναντούν οι επιθυμίες των προσώπων της.
Σοφία Ιακωβίδου, Μποβαρισμός. Η επιθυμία να είσαι άλλος. Όψεις μιας τάσης στη νεοελληνική πεζογραφία, Gutenberg, 2026.
