γράφει η Μαίρη Σιδηρά
Για τη σύγχρονη λογοτεχνία ισχύει ένας αρχικός ορισμός: “ότι δεν είναι μοντέρνα”,[1] απεφάνθη εν έτει 1988 ο Γιώργος Χειμωνάς, για να διαυγάσει έμμεσα μες την εκκεντρική κατηγορηματικότητα της αποφάνσεώς του την προφάνεια μιας δυναμικής επαναφοράς: της αφηγηματικής πλευράς της μεταπολιτευτικής μας πεζογραφίας αλλά και της αναγνώρισης της αφηγηματολογίας ως κατεξοχήν πεδίου της θεωρίας και κριτικής της λογοτεχνίας. Ο ίδιος διατείνεται ότι η τέχνη, και δη η τέχνη του λόγου, είναι επιφορτισμένη με το καθήκον της διάσωσης της σωματικότητας και, ως εκ τούτου, της φυσικότητας του ανθρώπου, μέσω της διασφάλισης των τεχνικών της επαφής με τα πράγματα του κόσμου.[2] Και είναι τέτοιος ο λόγος του μυθιστορήματος Με τον Ισού και το ρεβόλβερ του Βασίλειου Χριστόπουλου, όχι μόνον εξαιτίας της «σωματικότητας» της ρέουσας, στιλπνής γραφής του, της μετεωριζόμενης ανάμεσα σε ημερολόγιο και αφήγηση, στη voce bassa[3] της ημερολογιακής εξομολόγησης και το δομημένο λόγο μιας ετεροδιηγητικής κατόπτευσης, αλλά και επειδή το τελευταίο του μυθιστόρημα κάνει λόγο περί ανθρώπου με τρόπο διττά σωματικό: αφενός διασώζει τη «σωματικότητα» μέσω ενός λόγου αρμόζοντος κάθε φορά στον φορέα του ή στα κείμενα που τον εμπεριέχουν και, αφετέρου, αναδεικνύοντας την ετερότητα των αναγκών μας, σε όλη την άλκιμη ομορφιά τους∙ δεν εξωραΐζει ο Χριστόπουλος, δεν μνημειοποιεί, δεν στρέφεται σε έναν ξαναζεσταμένο αισθητισμό. Αντίθετα, ακριβολογώντας, νέμοντας ιδεολογία και ηδονή, φτάνει στο επίμαχο κουκούτσι της ανάγκης και το μετουσιώνει σε μια άλλην τάξη πάθους και οργάνωσης, αυτήν της λογοτεχνίας.
Τηρώντας ένα σύστημα κεφαλοποίησης, εναλλάσσει την ημερολογιακή μαρτυρία με την ετεροδιηγητική αφήγηση, διατηρώντας και στις δύο περιπτώσεις τοποχρονική τιτλοφορία, κατά τρόπο που η αίσθηση του ντοκουμέντου συμφύρεται ακατάπαυστα μ’ αυτήν της εξομολόγησης καθώς η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του μυθιστορηματικού πλην υπαρκτού ήρωα Κώστα Πανόπουλου, λήσταρχου των αρχών του 20ού αιώνα, εναλλάσσεται με την κατόπτευση βίου και εποχής που επιχειρεί ο έτερος παντογνώστης λόγος. Και οι δύο αφηγηματικές περσόνες καταδεικνύουν τις πληγές και τα πάθη των ηρώων και του δημόσιου βίου. Η Πάτρα και οι γειτονιές της, η ορεινή Αχαΐα και χώροι εσωτερικοί φιλοξενούν τα έργα και τις ημέρες ενός πολύπαθου ήρωα και μιας τραυματικής εποχής.
Η τελευταία δομείται σε δύο περιόδους, αφενός εντός του 1902, οπότε και διαδραματίζονται τα έργα και οι ημέρες της ληστρικής δράσης του Πανόπουλου την εξιστόρηση της οποίας έχει αναλάβει ο έξωθεν αφηγητής, και αφετέρου στο διάστημα από 16 Σεπτεμβρίου 1916 έως 23 Αυγούστου 1917, όταν τη διηγηματική σκυτάλη αναλαμβάνει ο ήρωας μέσω ημερολογιακής γραφής.
Και στις δύο «φωνές» ο λόγος ανελίσσεται, περιστρέφεται και εκδιπλώνεται ως έμβιο ον. Εκστομείται και αντιγράφεται, απορροφά και αναδίδει την περιοχή του νοερού, παρέχεται πλουσιοπάροχα στους εκάστοτε παρευρισκόμενους, αντανακλά τις ψυχικές στενωπούς και τις μεγαλεπήβολες ελπίδες, συστήνει ετερότητες και τις διατηρεί σε μια διαφοροποιητική αναγνωρίσιμη ταυτότητα, αναδίδει το λυρισμό του κεντρικού ήρωα, την εγγενή του φυσιολατρία, αποδίδει τις συναισθηματικές του καταρριχήσεις και εκστάσεις, ενδοσκοπεί, φαντασιώνεται, ονειρεύεται, ανασταίνει την εποχή που αναγνωρίζεται σε ένα παρόν ανθρώπινων παθών και ντοκουμέντων, τραγουδά, απευθύνεται στον ύψιστο «Ισού», ριγά μέσα σε φιλιά, αγκαλιές και συντροφικές κουβέντες, φιλοσοφεί και θεολογεί, μεταδίδει γεγονότα, δημοσιογραφεί, επιχειρηματολογεί και ρητορεύει, αδίστακτος καταβυθίζεται κάποτε στο χάος της εμπάθειας, αναδίδοντας την αλήθεια των ημερών και των προσώπων. Χαρίζει την αυθεντικότητά του, με δυο λόγια, ο λόγος του κεντρικού ήρωα Κώστα Πανόπουλου, σε πολιτικούς, σε τοπικούς άρχοντες, σε τραμπούκους, σε φίλους και εχθρούς.
Ο ρυθμός και η θερμοκρασία του διαφοροποιούνται σε συνάρτηση με την αφηγηματική συνθήκη που υπηρετεί, καθώς ακολουθεί την περίσταση με πάθος, εξανθρωπίζοντας τις μεταμορφώσεις του, την προφορική και γραπτή εκδοχή του, τις «ποικίλες προσαρμογές του», στοχαστικά προσηλωμένος στον άνθρωπο που ανασταίνει και στην ισχύουσα περίσταση.
Ζουμάρει στον ιδιωτικό βίο ώστε ν’ αναδείξει τον μέγα του θανάτου φόβο, την πείνα και τη διαβολή, ενώ συνάμα παρέχει αναγνωστικό οξυγόνο με την αντίστιξη της ερωτικής ζωής: Καταγράφουμε από το κεφάλαιο 9, Πάτρα 19 Οκτώβρη 1916, όταν τμήμα της πόλης αντιστρατεύεται παθιασμένα τον Βενιζέλο κι η βία εκλύεται σωρευτικά: «[…] Την πρώτη φορά, όταν η Γιαννούλα έφυγε απ΄ το σπίτι μου, πήρα το ποτήρι της με το κονιάκ και το κατέβασα μονορούφι. Και μετά έβαλα κι άλλο ένα και τότε θυμήθηκα ’κείνη τη νύχτα πριν χρόνια, το 1902, που πηγαίναμε με το Ρουμελιώτη στη βίλα του Παναγιωτόπουλου./ Τότε φτάσαμε πολύ κοντά να σμίξουμε σαν αντρόγυνο. Η καρδιά μου χτύπαγε τρελά κι η Γιαννούλα σπαρτάραγε σαν το ψάρι μέσα στην αγκαλιά μου. Αλλά τότε ήμουνα ορκισμένος πως δεν πρέπει να ’ποκύψω στο πάθος μου./ Τώρα καταλαβαίνω, Κύριε, πόσα είχα στερηθεί όλα αυτά τα χρόνια// Τις τελευταίες μέρες τραμπούκοι και ’πίστρατοι τριγυρνάνε σαν αγέλη λύκων μέσα στους δρόμους κρατώντας στα χέρια τους χοντρά στειλιάρια. Αργά τη νύχτα τ’ αλυχτίσματά τους φτάνουν μέχρι τον Παντοκράτορα. Μαζί μ’ άλλα κατακάθια της κοινωνίας, νταλματζήδες και χαραμήδες, τρομοκρατούνε κι απειλούνε τον κόσμο. Οι φιλήσυχοι άνθρωποι όταν καταλαβαίνουνε κίνδυνο τρέχουνε με φόβο να κρυφτούνε όπου μπορούνε. Σε κάποιο μαγαζί, σε κάποιο καφενείο, ακόμη καλύτερα σε κάποιο γνωστό σπίτι βασιλικού. Πολλοί είναι φευγάτοι απ’ τη πόλη και κρύβονται σ’ αγροτόσπιτα στα ορεινά, ακόμα και σε στάνες και μαντριά.// Ο φόβος έχει αρρωστήσει την Πάτρα, λες κι ένα σύννεφο άρρωστης καταχνιάς έχει πέσει πάνω της κι έχει μολύνει πάσα ένα. Δε φοβούνται μόνο βενιζελικοί. Κάθε μοναχικός άνδρας, κάθε μοναχική γυναίκα τρέμει πως μπορεί να μπλέξει στη βρωμιά τους, αν ακούσει κάποιονε απ’ την αγέλη να γρυλίζει:/ -Είναι με το σατανά. Τον έχω δει τον πούστη ή την ξέρω καλά την πουτάνα. […]»[4]
Οπωσδήποτε, το βιβλίο προσφέρεται για μια μπαχτινική θεώρηση, έτσι όπως πρυτανεύει η «διαλογικότητα», τα είδη συναιρούνται, τονώνοντας τη συνοχή και ερεθίζοντας ποικιλοτρόπως το αναγνωστικό ενδιαφέρον.
Συγχρόνως, η προσωπική και η δημόσια Ιστορία συμπορεύονται αφηγηματικά, αλληλοεπιδρώντας σε όλα τα επίπεδα, ώστε το έργο δύναται να ανήκει αμοιβαία στο μιμητικό και το αυτοβιογραφικό γένος και να χαρακτηρίζεται, επομένως, από μικτή ή και υβριδική αφηγηματική ταυτότητα. Το μιμητικό γένος, που αντικατοπτρίζεται στην αφθονία των διαλογικών μερών και στην εν γένει διάθεση εξιστόρησης, το παρασύρει στην πλευρά της μυθοπλασίας. Το αυτοβιογραφικό, από την άλλη, επίσης νοθεύεται, καθώς αντέχει ποικίλα μνημονικά επεισόδια, διαλόγους, και εσμό ειδών, από τραγούδια, έως αποσπάσματα τύπου, πολιτικών λόγων κ.ά. Ωστόσο, δεν παύει να λειτουργεί, λογοτεχνικώ τω τρόπω, και ως μαρτυρία.
Τα όρια της γλώσσας καιροφυλακτούν να προδώσουν κάθε αντιληπτικό δι’ αυτής νόημα και να χλευάσουν ως εξωπραγματικό κάθε γραπτό βίωμα. «Η γλώσσα είναι ένα δέρμα: τρίβω τη γλώσσα (langage) μου πάνω στον άλλο. Είναι σα να είχα λέξεις εν είδει δακτύλων ή δάκτυλα στην άκρη των λέξεών μου. Η γλώσσα μου τρέμει από επιθυμία… (η γλώσσα απολαμβάνει την επαφή με τον εαυτό της)»,[5] υποδεικνύει ο Roland Barthes στο έργο του Η απόλαυση του κειμένου.
Στο έργο συμμετέχουν όλες οι τέχνες αναλυόμενες σε λογοτεχνία. Μεγάλες εικόνες, μονόπλανα πορείας και ξαφνικά ζουμαρίσματα υποβάλλουν κινηματογραφικό βλέμμα στο λογοτεχνικό σώμα. Για παράδειγμα: […] «το φεγγάρι ήταν σχεδόν στη μέση, ο ουρανός καθαρός κι οι σιδηρογραμμές έλαμπαν σαν καλογυαλισμένες ασημόβεργες».[6] Ή «[…] Αλλά η Γιαννούλα δεν έφυγε. Εκεί μπροστά μου έβγαλε το πανωφόρι της και τ’ ακούμπησε στη καρέκλα. Μετά αργά αργά ξεκούμπωσε το φόρεμά της, το ’βγαλε και το ΄βαλε πάνω του. Με κοίταξε και γελώντας πέταξε το μεσοφόρι κι έμεινε με τα ’σώρουχά της. Στο τέλος αγάλι’ αγάλια ξεθηλύκωσε το πολκάκι της, το βγαλε απ’ το λαιμό της και χώθηκε στην αγκαλιά μου. Χωρίς δισταγμούς και τσιριμόνιες. […]».[7]
Η σκέψη του ήρωα αναγνωρίζεται άλλοτε αποκαλυψιακή και μεταφυσική άλλοτε πολιτική και προσγειωμένη, ωστόσο πάντα ορμώμενη από ένα ευδιάκριτο ανθρωπιστικό κέντρο τόσο συναισθηματικό, συγκινησιακό όσο και ιδεολογικό, πολιτικό. Το θρησκευτικό στοιχείο, λειτουργώντας ερμηνευτικά, προσδίδει κάποτε ποιότητα υπερφυσική στην άλλοτε πρακτική και άλλοτε μεταφυσικά οιστρηλατημένη πρόσληψη που επιχειρεί ο ήρωας στο πραγματικό: «Μη φοβάσαι, Πάνο. Αυτή η νύχτα είναι νύχτα χαράς. Ο ουρανός μάς στέλνει το χαρμόσυνο μήνυμά του, δεν το βλέπεις; Τόσο άπιστος είσαι; Θα στα εξηγήσω όλα και θα καταλάβεις. Να, κοίτα εκεί στο κέντρο του ουρανού. Οι αστραπές προέρχονται απ’ εκεί. Από τη θύρα του, από την κεντρική πύλη του. Τη θύρα την ανεωγμένη εν τω ουρανώ. Ακούς και αυτό το βουητό που ’χει τυλίξει το παναγιωτοπουλέικο; Αυτό δεν είναι βουητό ανέμου, όπως νόμισα στην αρχή, αλλά ένα θείο σάλπισμα που ’ρχεται κατ’ ευθείαν από την ανεωγμένη θύρα. Αναγνωρίζεις τον ήχο της λαλούσας σάλπιγγος; Αγαπημένε σύντροφε, έφτασαν επιτέλους τα μηνύματα που περιμέναμε. Τα καταλαβαίνεις;/ – Κάτι πιάνω, ψιθύρισε».[8] Ας σημειώσουμε εδώ τη συγγραφική τόλμη να προσγειώσει σχεδόν ανεκδοτολογικά το μυστικοπαθές και μυστικιστικό παραλήρημα του ήρωά του στην απάντηση του περιδεούς πραγματιστή βοηθού του Ρουμελιώτη.
Αισθανόμενος ο Κώστας Πανόπουλος εντεταλμένος του πάσχοντος ανθρώπου, έχοντος, μάλιστα άνωθεν έγκριση και προστασία, δύναται να ενταχθεί, κατά κάποιον τρόπο, στην επαναστατική πλευρά των χριστιανοκοινωνιστών που έδρασαν από τα τέλη του 19ου αι. και που σύμφωνα προς τις ευαγγελικές επιταγές μεριμνούν για την επούλωση ποικίλων αναγκών, την αποκατάσταση ζημιών και εν γένει την ανάδειξη και ενίσχυση των οικονομικά και κοινωνικά αδυνάτων. Στη Δύση, το μοτίβο του σπλαχνικού για τους αδικημένους ληστή των πλουσίων βρίσκει το λογοτεχνικό και κινηματογραφικό του πρόσωπο στη μορφή του Ρομπέν των Δασών. Ο Μεξικανός Ζορό, επίσης πλασματικό λαϊκό πρόσωπο, εμφανίζει κάποια κοινή προθετικότητα προς τον Πανόπουλο. Θα μπορούσαμε, επιπλέον, να αναφερθούμε και σε Αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς ο ίδιος ο Πανόπουλος είναι βαθιά επηρεασμένος πρωτίστως απ΄ τον Χριστό –Ισού-, αλλά και από τις διδαχές του Αγίου Βασιλείου τις οποίες και μνημονεύει. Μα και ο Πατρινός Ανδρέας Ρηγόπουλος, αν και έζησε και ζυμώθηκε στον 19ο αιώνα, διαθέτει νομίζουμε κοινό μέταλλο προσφοράς και διάθεση αποκατάστασης των αδικιών, πολύ δε μάλλον εφόσον διατράνωνε τα μηνύματα της γαλλικής επανάστασης. Μάλιστα, και τα δύο αυτά πρόσωπα της πόλης μας έτυχαν εξαιρετικής λογοτεχνικής μεταχείρισης, ο μεν Ρηγόπουλος με το Θα υπογράφω Λουί της Ρέας Γαλανάκη ο δε Πανόπουλος με το τελευταίο έργο, «Με τον Ισού και το ρεβόλβερ» του Βασίλη Χριστόπουλου.
[1] Γιώργος Χειμωνάς, «Πώς τελειώνει ο μύθος», Μοντέρνο – Μεταμοντέρνο. Αθήνα, Σμίλη, 1988, σ. 123.
[2] Χειμωνάς, ό.π., σ. 123.
[3] Voce bassa (ιτ.)= χαμηλή φωνή.
[4] Βασίλειος Χριστόπουλος, Με τον Ισού και το ρεβόλβερ, Αθήνα, Ένεκεν Δεκέμβριος 2025, σ. 136.
[5] Roland Barthes, Η απόλαυση του κειμένου. Αθήνα, Ράππα, 2008, σ. 87.
[6] Β. Χριστόπουλος, ό.π., σ. 89.
[7] Β. Χριστόπουλος, ό.π., σ. 119.
[8] Β. Χριστόπουλος, ό.π., σ. 129.
Βασίλειος Χριστόπουλος, Με τον Ισού και το ρεβόλβερ, Αθήνα, Ένεκεν Δεκέμβριος 2025



