του Δημήτρη Σαραφιανού
Ο μύθος του λαβύρινθου είναι ίσως ο πιο οικείος μύθος στην απομαγευμένη εποχή μας. Ποιος δεν έχει νιώσει να χάνεται σε δαιδαλώδεις διαδρόμους ή να βρίσκεται στα πρόθυρα του αγνώστου όταν ξεκινά μια νέα διαδρομή ζωής (χωρίς προκαθορισμένη ρότα, αλλά με προκαθορισμένο τέλος, από τη φασκιά στο σάβανο); Ποιος δεν αναζητά ένα μίτο για να ξεφύγει (ή για να νιώσει ότι έχει ξεφύγει) από τους παραλογισμούς του σύγχρονου κόσμου; Είτε πρόκειται για την αναμέτρηση με το ασυνείδητο, είτε για την αναζήτηση ενός νοήματος σε μια εποχή που στερείται βεβαιοτήτων, είτε για καθημερινά προβλήματα, που, ακόμα κι αν δεν το συνειδητοποιούμε, σχετίζονται με την πολυπλοκότητα των κοινωνικών σχέσεων και τον τρόπο που εγγράφονται στο υποσυνείδητό μας, το απογυμνωμένο, θραυσματοποιημένο και τραυματισμένο άτομο, που, στην ατομικότητά του, δύσκολα κατανοεί τις δυνάμεις που ορίζουν τον κοινωνικό του περίγυρο, εύκολα χάνεται στα μονοπάτια της ζωής, έχοντας να αντιμετωπίσει τους σύγχρονους Μινώταυρους, αλλά και τους Κύκλωπες και τους Λαιστρυγόνες, που καταλήγει να κουβανεί εντός του.
Μπορεί η σύγχρονη τέχνη να μας προσφέρει ένα μίτο; Και αν ναι, τι είδους; Μια ελπίδα για ένα μεταθανάτιο κόσμο; Μια παρηγοριά ή μια ξεγνοιασιά; Η υφαντική σύγχρονη τέχνη, έχοντας άμεση σχέση με το νήμα του μίτου, καταφέρνει να θέτει κάποια κρίσιμα ερωτήματα, που ίσως να μας βοηθάνε να αποκωδικοποιήσουμε κάποια κοινωνικά σύμβολα, όπως ανέδειξε και η Catherine Dormor.[1]
Πέρα από εύκολες γλωσσικές αναγωγές (νήμα του μίτου/νόημα του μύθου), που λίγα άλλωστε έχουν να προσφέρουν, η ύφανση συνδέεται με την παραγωγή του ρούχου, της κουβέρτας, του χαλιού, που προστατεύουν τον άνθρωπο από το κρύο και δίνουν θαλπωρή και ζεστασιά στον χώρο που κατοικεί. Αυτό το δεύτερο δέρμα με την απαλή αφή, που προσκαλεί το χάδι, όσο κι αν έχει ερμηνευθεί ως πανοπλία ατομικότητας, στην πραγματικότητα αποδεικνύει για μια ακόμα φορά ότι το σώμα είναι προς έτερον, είναι το κατεξοχήν μέσο επικοινωνίας του ανθρώπου προς τον κόσμο και όχι ένα βάρος για την ψυχή. Το ύφασμα, εξίσου πορώδες με το δέρμα, αμφισβητεί τα απροσπέλαστα ατομικά σύνορα προς τους Άλλους και προς τον Κόσμο, ενώ ταυτόχρονα αναπνέει μαζί μας, φέροντας στην ίδια του την υφή μια ανάσα πνευματικότητας. Ψυχή και σώμα, αξεδιάλυτα μεταξύ τους, τείνουν προς τον Κόσμο. Το υφαντικό εικαστικό έργο, σε αντίθεση με την ευαίσθητη φύση άλλων υλικών ή το άπιαστο ψηφιακό έργο, προσκαλεί την επαφή, αλλά και τη σκέψη ότι θα πρέπει να επ-αφεθούμε στον Άλλο.
Άλλωστε το νήμα είναι κατεξοχήν στοιχείο που συνδέει: από διαφορετικά ατομικά κομμάτια, που με το ράψιμο δημιουργούν ένα καινούριο σύνολο, παλίμψηστο μεν, αλλά και με μια εντελώς νέα λειτουργικότητα, μέχρι ιστορίες, ιστορικές μνήμες και συμβάντα.
Βέβαια, όπως και στην καθημερινή ζωή, αυτή η σύνδεση δεν είναι αναίμακτη, παράγει το τραύμα της ραφής. Τραύμα που παραμένει ακόμα και όταν η ραφή ξηλώνεται. Όμως η σύνδεση με το (τους) Άλλο(υς) είναι που δίδει τη δυνατότητα να παραχθεί ένα καινούριο νόημα, ένα καινούριο έργο κι ακόμα και το ξήλωμα μπορεί να είναι ένα ίχνος, ένας δρόμος για να παραχθεί μια καινούρια σύνδεση, μια καινούρια ιστορία. Εξάλλου τα μεγαλύτερα τραύματα παράγονται όταν η ραφή δεν μπορεί να ξηλωθεί και ο χωρισμός των (ανθρώπινων) κομματιών είναι προϊόν ενός βίαιου σκισίματος.
Η επαναληπτική κίνηση της ύφανσης μετρά το χρόνο και τον εντάσσει στο ίδιο το υφαντό. Ένα υφαντό το οποίο ναι μεν είναι πεπερασμένο και φθαρτό, είναι όμως και φορέας της ιστορικής μνήμης. Αντί λοιπόν να αναζητούμε το θαύμα του άρραφου, του αχειροποίητου, του άχρονου, το υφαντό μάς προσκαλεί να γιορτάσουμε την ποίηση του πεπερασμένου, του εφήμερου, το οποίο όμως ξεπερνά το μέτρο της ζωής του ατόμου και ως φορέας της μνήμης και της παράδοσης μπορεί να καταλύει τους αιώνες, μένοντας όμως πεπερασμένο. Έτσι το υφαντό δεν καλύπτει, αποκαλύπτει και φανερώνει τη συλλογική πνευματικότητα των ανθρώπων που συντέλεσαν άμεσα ή έμμεσα στη δημιουργία του, παράγοντας, χάρη στην υφαντική πρακτική, νέους μύθους. Τι άλλο, άλλωστε, συμβολίζει το άρραφο, από την ποιητική τελειότητα του πεπερασμένου, ή το εθνικό, από την αδιάλειπτη ποίηση του συλλογικού ή το αχειροποίητο, από την προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει τον εαυτό του και να αναγάγει το έργο του σε υπερβατικό πρότυπο.
Το ύφασμα, επιπλέον, έχει τη δυνατότητα να διπλωθεί και μέσα από τις πτυχώσεις του να μας θυμίσει ότι είμαστε μέσα στον ίδιο Κόσμο,[2] «ακουμπάμε» ο ένας με τον άλλο και με τη φύση γύρω μας. Δεν είμαστε πράγματα καθεαυτά, απροσπέλαστα, χωρίς δυνατότητα επικοινωνίας και απλά αντικείμενα ερμηνειών, είτε από κάποιον παντογνώστη συγγραφέα είτε, δημοκρατικότερα, από το σύνολο των αναγνωστών/ερμηνευτών. Ο Κόσμος μπορεί να ξεδιπλώνεται μέσα από τη συλλογική μας επενέργεια, μέσα από ένα συλλογικό αργαλειό, που όχι απλά ερμηνεύει αλλά δημιουργεί έναν καινούριο κόσμο και, πιθανώς, ένα καινούριο εαυτό/κόσμο.
Αριάδνη, η Κυρά του Λαβυρίνθου
Δεν είναι βέβαια ίδιον του σύγχρονου κόσμου η αναζήτηση του νοήματος για την πεπερασμένη θέση του ανθρώπου στον κόσμο, για την αντίφαση ότι οι χαρές της ζωής είναι ταυτόχρονα και ένα βήμα πιο κοντά στη στιγμή του θανάτου. «Ένα δοχείο μέλι για όλους τους θεούς, ένα δοχείο μέλι για την Κυρά του Λαβυρίνθου» διαβάζουμε σε μινωικές πινακίδες με γραμμική γραφή Β.[3] Ο μύθος της Αριάδνης (της Αρι-άγνης, της υπέρτατα αγνής), αυτής της θεοποιημένης πριγκίπισσας που είναι σχεδόν βέβαιο ότι υποκρύπτει μια μεγάλη προελληνική μητριαρχική θεότητα, τις ιδιότητες της οποίας μοιράστηκαν οι θεές του Ολύμπου, έχει λάβει τόσες πολλές σαγηνευτικές αναγνώσεις, που ακόμα και σήμερα εμπνέουν καλλιτέχνες, αλλά και φιλοσόφους. Είναι γνωστό το νιτσεϊκό πέρασμα από τον Υπεράνθρωπο στην Αριάδνη,[4] στη θεοποιημένη δηλαδή φιλοσοφία, σύντροφο του Διόνυσου/Λαβύρινθου, που, προσφέροντας μας το μίτο του Σώματος αναδεικνύει το αιώνια πεπερασμένο της γνώσης του Γίγνεσθαι, καταλύοντας τη δυτική μεταφυσική. Εξίσου γνωστές οι φεμινιστικές αναγνώσεις του μύθου, με πιο ενδιαφέρουσα αυτή της Μ. Μ. Deforest που αντιλαμβάνεται την Αριάδνη ως τη θεότητα που προδίδει τη μητριαρχία, έχει όμως την ευκαιρία να επανορθώσει και να μετατοπίζει, έστω ανεπαίσθητα, το σφάλμα της, χάρη σε μια αιώνια επιστροφή.[5] Άλλωστε την ύφανση, ως κατεξοχήν λεπταίσθητη εργασία, ανέλαβαν οι γυναίκες στο πλαίσιο ενός πρώιμου καταμερισμού της εργασίας και τα επιτεύγματά τους προξένησαν τον θαυμασμό γενιών και γενιών, πάντα βέβαια μέσα σε ένα πατριαρχικό ιστοριογραφικό πλαίσιο, που αναγόρευε ως τέχνη την αναπαράσταση του υφάσματος και όχι το ύφασμα καθεαυτό. Και αν η βιομηχανοποίηση μετέτρεψε την ύφανση σε design και αγορά ειδών πολυτελείας, είναι τα φεμινιστικά κινήματα που θα ανοίξουν τον δρόμο για την αναγωγή του υφαντού σε σύγχρονη τέχνη. Και αυτή η παρέμβαση του φεμινιστικού κινήματος ανοίγει, πράγματι, με αγωνιστικό τρόπο τον δρόμο για να ξεπεράσουμε τους μεταφυσικούς διαχωρισμούς ψυχής/σώματος, φωτός/σκότους, ουράνιου/χθόνιου κ.λπ. Αν κρατήσουμε λοιπόν από τον Νίτσε τη σωματικότητα του μίτου (σε αντίθεση με την κυρίαρχη αντίληψη που αναζητεί τον μίτο σε έναν εξιδανικευμένο Λόγο), θα αντιμετωπίσουμε το νόημα της Μοίρας, του Πεπρωμένου ως Συμβάν στην πορεία του βίου (όχι ως τιμωρία ή επιβράβευση), θα το αγκαλιάσουμε με το amor fati μας, γιατί άλλωστε μπορεί να ανοίγει νέους δρόμους που καλούμαστε να περπατήσουμε. Γιατί όση τραγικότητα κι αν εμπεριέχεται στο Συμβάν είναι ίσως μια αφορμή για να αναδειχθεί το πανανθρώπινο Μεγαλείο ή η (εξίσου) πανανθρώπινη Βαρβαρότητα. Γι’ αυτό και πέρα από βολικούς ή άβολους καταγωγικούς μύθους,[6] η δική μου προτίμηση είναι στην Αριάγνη του Στρατή Τσίρκα, σε αυτό το εξέχον σύμβολο των αξιών της αγωνιζόμενης ανθρωπιάς, που παλεύει τόσο για τα δικά της παιδιά όσο και για το παιδί του Γιούνες, του αιγύπτιου γείτονα της.
Παράλογος λοιπόν δεν είναι ο Κόσμος. Ούτε λογικός άλλωστε. Παράλογο τον κάνουμε εμείς, όπως ανέδειξε το Νταντά, ο Μπέκετ, ο Ιονέσκο. Σ’ ένα κόσμο που ακόμα και το προϊόν της εργασίας μας ορθώνεται ως κάτι έξω από μας, ως εμπόρευμα· που ακόμα και ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας μάς φαίνεται ως μια εξωγενής αναπόδραστη δύναμη, η οποία προσδιορίζει όχι μόνο την κοινωνική μας θέση, αλλά και την ιδεολογία μας· σε μια περίοδο επικυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού, που αποδιαρθρώνει τα δικαιώματα και τις κοινωνικές παροχές (για να μην μιλήσουμε για το άμεσο παρόν που οι πόλεμοι έρχονται στην ημερήσια διάταξη, που αποδεχόμαστε ακόμα και τη γενοκτονία σε ζωντανή μετάδοση, ενώ καλπάζει ο ρατσισμός, ο σεξισμός, ο ωχαδερφισμός και ο ατομισμός), είναι εύκολο ο καθένας μας να φαντάζεται τον εαυτό του σε έναν αγχωτικό, ακατάβλητο λαβύρινθο και να αναζητούμε το νόημα στην επιστροφή στον Θεό ή σε άλλες υπερκόσμιες δυνάμεις και συνειδητότητες ή να επιζητούμε να ξεχαστούμε μέσα από τη χρήση κάθε είδους ουσίας (ακόμα και ψηφιακής) ή/και μέσα από μια «απροβλημάτιστη», «ξέγνοιαστη» τέχνη.
Υφαίνοντας με τη δράση, ξηλώνοντας με την αδράνεια
Αν μας προσφέρει ένα μίτο η υφαντική τέχνη είναι ότι το νόημα το δίνουμε εμείς, υφαίνοντας συλλογικά, με τη δράση μας ή ξηλώνοντας, εξίσου συλλογικά, με την αδράνειά μας. Και το θέμα είναι ποιο νόημα δίνουμε. Γι’ αυτό και η έκθεση ξεκινάει από την επανεκτέλεση, από την Κατερίνα Νάκου, ενός έργου του Πάνου Σαραφιανού, που με τις ελεύθερες πια υφαντικές του ρίζες δεν μας συνδέει απλά με τα υπόλοιπα έργα, αλλά μας καλεί να αναλογιστούμε για τις φυσικές, κοινωνικές και αγωνιστικές μας ρίζες, που μας παροτρύνουν να δώσουμε ένα καινούργιο συλλογικό νόημα, ανατρέποντας τις κοινωνικές διαιρέσεις που μας καθηλώνουν, καταστρέφουν το περιβάλλον και μας εμποδίζουν να ξεδιπλώσουμε το σύνολο των δημιουργικών μας δυνατοτήτων.
Αυτές οι ιστορικές ρίζες, που παράγουν τους τόσο ζωντανούς ιστορικούς μύθους της εποχής μας, είναι παρούσες στην έκθεση μέσα από το κέντημα των φυλακισμένων στο Τρίκερι αγωνιστριών του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, που προέρχεται από τη Συλλογή του Θέμη Ραγιά. Είναι όμως παρούσες και από μια κούκλα της Χάρικα Κιζίλκαγια, τουρκάλας αγωνίστριας για τα δημοκρατικά δικαιώματα, που φυλακίστηκε άδικα στις γυναικείες φυλακές του Ελαιώνα Θηβών, κυνηγημένη και από το ελληνικό κράτος, όπου έμαθε την υφαντική εικαστική τέχνη δίπλα στην ακαταπόνητη Εύα Χειλαδάκη, μέχρι την τελική της ολοσχερή αθώωση. Η Χάρικα δολοφονήθηκε από τις τουρκικές αρχές το 2023, στην προσπάθεια της να περάσει τα σύνορα για να συνεχίσει τον αγώνα της για μια ελεύθερη, δημοκρατική, σοσιαλιστική Τουρκία. Πολιτική κρατούμενη, άλλωστε, στις Φυλακές Αβέρωφ ήταν το 1960-1962 και η πρωτοπόρος στην υφαντική τέχνη Ζιζή Μακρή. Το τραύμα της αδικίας, να δολοφονούνται, να βασανίζονται, να φυλακίζονται αυτοί που παλεύουν για μια δικαιότερη κοινωνία και να άρχουν οι καταπιεστές, οι δωσίλογοι και τα παιδιά τους, παραμένει ορθάνοιχτο και μας κοιτά με ένα τεράστιο ερωτηματικό στα μάτια.
Η δυναμική εικαστική γραφή (ή ραφή) παραπέμπει σε μια εν γένει αγωνιστική στάση απέναντι στη ζωή και εκφράζεται στο ισόγειο του Λόφου με μια σειρά έργων πρωτοπόρων της υφαντικής τέχνης. Στο Άτιτλο της Μπίας Ντάβου, η χειρονομιακή ζωγραφική αποκτά όγκο χάρη στα εκρηκτικά υφαντικά σύννεφα, η σύγκρουση των οποίων μπορεί να γεννήσει καταιγίδες στο μαύρο νυχτερινό φόντο, που είναι ο κάναβος της ανθρώπινης επικοινωνίας. O Στάθης Λογοθέτης είναι ο κατεξοχήν καλλιτέχνης του τραύματος, του τραύματος της ραφής, αλλά και του τραύματος του σκισίματος. Θεματοποιεί τη σύγκρουση, εσωτερική, διυποκειμενική και κοινωνική, με το έντονο χρώμα, αλλά και την εικαστική του πρακτική να κόβει, να καίει, να σκίζει και να ράβει το πανί. Οι ταπισερί της Νίκης Καναγκίνη γεφυρώνουν τα παραδοσιακά τοτεμικά υφαντά των αυτόχθονων αμερικανών με τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό. Εδώ αυτή η τεχνική μετατρέπεται σε ένα παράθυρο μέσα από το οποίο διαφαίνεται ένα ονειρικό τοπίο. Τα έντονα παραθυρόφυλλα, που παραπέμπουν σε μια συνθήκη εγκλεισμού, μας καλούνε να τα παραβιάσουμε και να αποδράσουμε προς το όνειρο.
Σήμερα η Iana Postanciuc, τελειόφοιτη της ΑΣΚΤ, επανέρχεται στη δυναμική εξπρεσιονιστική ραφή, δημιουργώντας ένα πεδίο μετακινήσεων και συναντήσεων ανθρώπων από διαφορετικές καταγωγές σε ένα πολυπολιτισμικό πεδίο, από το οποίο βέβαια δεν λείπουν οι αποκλεισμοί, ο ρατσισμός, η εκμετάλλευση. Το αίτημα όμως είναι κοινό: άγγιξέ με.
Σε έναν άλλου είδους δυναμισμό μάς παραπέμπει η τοτεμική υφαντική της Ζωής Γαϊτανίδου, που μας καλεί στο ταξίδι του διαλογισμού για να καθαρίσουμε τη σκέψη μας από τον θόρυβο των φαινομένων. Η διαύγεια που θα αποκτήσουμε θα μας επιτρέψει να κατακτήσουμε νέες κορυφές, χάρη στη δυναμική ροή της ενέργειας.
Με αυτά τα όπλα θα περάσουμε μέσα από τις δυσοίωνες πύλες της Ειρήνης Απέργη που, αν και θυμίζουν σάβανα, εκφράζουν με την πλαστικότητα και το δυναμισμό τους την αγωνιώδη, σωματική πάλη του ανθρώπου να κατακτήσει την ελευθερία και τη δημιουργικότητα. Κι αν το πρώτο έκθεμα που θα συναντήσουμε είναι η Δορά της Μαριγώς Κάσση, που θυμίζει μαύρους ιστούς αράχνης, οι οποίοι μοιάζουν να επιτίθενται ο ένας στον άλλο, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο τραγικός μύθος της Αράχνης συμβολίζει ακριβώς την πρωτογενή οικειοποίηση από τον άνθρωπο των ζωικών ικανοτήτων και τη γέννηση της ύφανσης. Ο άνθρωπος αντλεί από τη φύση τα στοιχεία που θα του επιτρέψουν να επιβιώσει και να χτίσει έναν τεχνουργικό πολιτισμό, συμβάλλοντας με τα δικά του θαύματα στο θαύμα της ζωής, αρκεί να μην υποπέσει στην ύβρι να καταστρέψει τη φύση, επιχειρώντας να την καθυποτάξει, μέσα στην περηφάνεια για τα επιτεύγματά του. Γιατί τότε είναι η ίδια η φύση που θα τον αφανίσει. Έτσι, δίπλα στη Δορά βρίσκονται τρεις αέρινες σκάλες, που προσκαλούν μια κοριτσίστικη σκιά να τις ανέβει. Αν μπλεχτεί στον ιστό τους, αν, ανεβαίνοντάς τις, θα βρει τη γυάλινη οροφή ή αν θα καταφέρει να υπερβεί όλα τα εμπόδια για να πραγματοποιήσει τη δικιά της έφοδο προς τον ουρανό, παραμένει πάντα ένα διακύβευμα.
Στους λαβυρίνθους της σύγχρονης εποχής
Όσοι πάντως καταφέρουν να ανέβουν τη σκάλα του Λόφου προς τον επάνω όροφο θα έρθουν αντιμέτωποι με τους λαβυρίνθους της σύγχρονης εποχής μας. Η φύση που κατάστρέφουμε στο βωμό της ανεξέλεγκτης κερδοφορίας απειλεί άμεσα τη ζωή μας, όπως περίτρανα το αποδεικνύουν οι μεγαπυρκαγιές και οι πλημμύρες που τις ακολουθούν. Τα δάση καταστρέφονται από την αποψίλωση, τη μετατροπή τους σε βιομηχανικά πάρκα ανεμογεννητριών, τη μόλυνση του αέρα και της βροχής από τις βιομηχανικές εκροές, την αποπτώχευση των εδαφών από τη βιομηχανοποίηση της γεωργίας και η Ζιζή Μακρή το αποτυπώνει ήδη από το 1970-1975 με μια συνταραχτική αφαιρετική απλότητα. Η ίδια όμως, στο δωμάτιο της Φύσης μάς δείχνει έναν άλλο αναγεννητικό δρόμο, όπου η φύση και τα ελάφια υπερβαίνουν την καταστροφή σε ένα μεταανθρώπινο (;) μέλλον. Στο ίδιο δωμάτιο η Πανδώρα Μουρίκη μας δείχνει με συνέπεια 40 και πλέον χρόνων πώς ένας καλλιτέχνης μπορεί να κάνει πραγματικότητα το όραμα της συνδημιουργίας με τη φύση, αναζητώντας το υλικό του σε αγροτικούς συνεταιρισμούς για να διατηρεί το φυσικό χρώμα της ώχρας και να αιχμαλωτίζει το φως. Σημείο, βέβαια, των καιρών ότι πλέον αυτό το χρώμα πρέπει να παραχθεί με τη βοήθεια βαφών. Η Ελένη Κρίκκη μας φέρνει μπροστά στο θαύμα της κερήθρας, στον καταπληκτικό χνουδωτό κόσμο των μελισσών, τα επιτεύγματα του οποίου δεν σταματούν να μας εκπλήττουν. Μας φέρνει όμως μπροστά και στις ευθύνες μας, αφού ο κόσμος αυτός κινδυνεύει από τα ζιζανιοκτόνα, τα γενετικά τροποποιημένα φυτά και τη βιομηχανοποιημένη γεωργία των μονοκαλλιεργειών.
Έχει βέβαια και η ύφανση της αντιφάσεις της. Γιατί ναι μεν η φλοκάτη καλεί να τη χαϊδέψουμε, να κρυφτούμε από κάτω της και μας θυμίζει ότι έχουμε ανάγκη ο καθένας μας για κάποιον άλλο, τι γίνεται όμως με τον πιο κοντινό μας Άλλο, τα ζώα; Αν σε πρωτόγονες κοινότητες το δέρμα του ζώου ήταν ο μόνος τρόπος να προστατευθεί κανείς από το κρύο, αν ενίοτε ήταν λάφυρο από την πάλη με το ζώο, αν γινόταν μάλιστα αντιληπτό ως σύμβολο ενός μεταφυσικού πνεύματος, με την εμπορευματοποίηση και ιδίως στη βιομηχανική εποχή η εκδορά κατέληξε σε ένα πραγματικά γιγάντιο σφαγείο. Το μάλλινο όμως κριάρι του Γιώργου Τσακίρη έχει αγκάθια, είναι έτοιμο να προστατεύσει το δέρμα του, να μας δώσει ίσως και κάποια κατραπακιά με τα καλάμια του, μπας και θυμηθούμε ότι επαναμάγευση στη ζωή μας δεν πρόκειται να συμβεί αν δεν μπορούμε να απολαύσουμε το μεγαλείο του ελεύθερου κριαριού πάνω στον καθαρό αέρα του βουνού.
Αν θέλουμε να απολαύσουμε τη φύση θα ’πρεπε ίσως, λοιπόν, να απαγριώσουμε τη σκέψη μας. Οι αλεπούδες της Ιωάννας Τερλίδου μας καλούν να συνδεθούμε με τη φύση και τα ζώα σε ένα μέλλον που θα μας περιλαμβάνει ως ισότιμα μέλη και όχι ως εξουσιαστές αποικιοκράτες. Γιατί όσο νομίζουμε ότι κατακτώντας τη φύση εξουδετερώνουμε τους ανεξέλεγκτους κινδύνους τόσο ξεχνάμε ότι χτίζουμε ένα εξίσου ανεξέλεγκτο σύστημα κοινωνικής παραγωγής, ένα φαύλο κύκλο διαρκούς επέκτασης και συσσώρευσης, αλλά και καταστροφικών για το περιβάλλον και τις ανθρώπινες ανάγκες κρίσεων.
Οι αλόγιστες, μάλιστα, επεμβάσεις στο φυσικό περιβάλλον μπορούν να γεννήσουν παγκόσμιες υγειονομικές κρίσεις, όπως απέδειξε η πανδημία του κορονοϊού. Η μάσκα έχει γίνει ένα σύμβολο που συνδυάζει την προστασία με την ασφυξία και τον καταναγκασμό, στα χέρια όμως της Ρουμπίνας Σαρελάκου γίνεται πεταλούδα που πετά ελεύθερη μακριά. Αν το θρόισμα των φτερών της θα δημιουργήσει ένα κυκλώνα για να ταράξει τις απονεκρωμένες συνειδήσεις μας αποτελεί πάντα ένα διακύβευμα.
Το πόσο πια άλλωστε παγκόσμιος είναι ο χαρακτήρας των κρίσεων, υγειονομικών, περιβαλλοντικών, οικονομικών, ακόμα και πολεμικών, έχει αποδειχθεί περίτρανα και η Jose Hendo με το Common threads το αποτυπώνει περίφημα. Κανείς δεν είναι προστατευμένος, όλους μας ενώνουν τα ίδια νήματα, αλλά και οι ίδιες απειλές (common threats). Ας προσπαθούν να μας πείσουν ότι δεν είμαστε ίδιοι, ότι κάποιοι είναι κατώτεροι, βάρβαροι, απολίτιστοι, λαθραίοι και να μας καλούν να στραφούμε εναντίον τους. Ο Διονύσης Χριστοφιλογιάννης αποδομεί πλήρως τα σχετικά επιχειρήματα, υψώνοντας, προς τιμή όλων των μεταναστών, το λάβαρο του μετανάστη που μπόλιασε τη δυτική ζωγραφική με την ύψιστη μεταβυζαντινή πνευματικότητα. Άλλωστε ο δρόμος του ρατσισμού έχει μια και μόνη κατάληξη και οι σημερινές εξελίξεις επιβεβαιώνουν πλήρως τη Δήμητρα Σιατερλή που το επεσήμανε ήδη από το 2003 με τις λινάτσες της.
Προς τα κει φαίνεται, δυστυχώς, να οδηγείται και το τρένο της ελληνικής πραγματικότητας, μέσα σε ένα κουβάρι αυταρχισμού, καταβαράθρωσης του κοινωνικού κράτους και ζέχνουσας διαφθοράς. Το προφητικό Ηellas Express του Κωστή έρχεται από το 1990 να μας θυμίσει με τραγικά επίκαιρο τρόπο ότι σ’ αυτή τη χώρα δεν αρκεί μίτος, χρειάζεται σπαθί για να κόψει το γόρδιο δεσμό. Μήπως πρέπει να ξανασκεφτούμε το χαμένο δρόμο των κόκκινων νημάτων που μας υποδεικνύουν τα εικονίσματα της Τζένης Μπαμπαλή;
Προσωπικοί λαβύρινθοι
Οι λαβύρινθοι που έχουμε να αντιμετωπίσουμε δεν είναι όμως μόνο συλλογικοί. Η ίδια η έννοια της ταυτότητάς παρέπεμπε παλιότερα στην πιο σταθερή αξία, στα κατηγορήματα που συγκροτούσαν κάθε υποκείμενο και αποτελούσε τη βάση της λογικής. Γνωρίζουμε πλέον τον λαβυρινθώδη χαρακτήρα κάθε προσωπικότητας, που συγκροτείται από χάσματα, τραύματα, απώλειες και μετατοπίσεις. Δεν είναι το φιλμ που αποτυπώνει το πρόσωπο, αλλά οι ομιχλώδεις αναδύσεις της μνήμης και η Μαρία Κώτσου μας καλεί να βυθιστούμε σε αυτές για να το αναζητήσουμε. Βέβαια, μέσα σ’ αυτή την ομίχλη μπορούμε να χαθούμε ισορροπώντας στο χείλος της αβύσσου που ανοίγει το τραύμα. Η απάντηση της κοινωνίας είναι ακόμα και σήμερα κοινή για την ψυχική πάθηση και το έγκλημα: ο στιγματισμός και ο εγκλεισμός, η απώθηση, δηλαδή, των απόκρυφων προβλημάτων της ίδιας της κοινωνικής λειτουργίας. Έχουμε την προδιάθεση να κλείνουμε τα αυτιά μας στη φωνή των εγκλείστων. Όταν όμως αυτή η φωνή παίρνει τη μορφή του έργου τέχνης, είτε γιατί δίνεται η ευκαιρία στον έγκλειστο να εκφραστεί, όπως οι κρατούμενες στις φυλακές της Θήβας, είτε γιατί υπάρχουν καλλιτέχνες που με τις ευαίσθητες κεραίες τους καταβυθίζονται στα σκοτάδια του κοινωνικού απωθημένου, όπως η Πέννυ Γκέκα, η φωνή αυτή γίνεται κραυγή που σκίζει τα πέπλα της αδιαφορίας και γκρεμίζει τους τοίχους της καταστολής. Και μέσα από τα συντρίμμια αυτών των τοίχων μπορούν να φυτρώσουν γυμνές οι αλήθειες αυτών των ψυχών, στις οποίες έχει αφιερώσει την καλλιτεχνική της δραστηριότητα η Εύα Χειλαδάκη και να αμφισβητήσουν για ακόμα μια φορά τις βεβαιότητές μας.
Αντίστοιχα, η Κατερίνα Ζαχαροπούλου, με τους Ονειροκρίτες της, διαμορφώνει ένα λεπταίσθητο πεδίο αναζήτησης της κοινωνικής ταυτότητας των ονείρων μας και ιδίως των έμφυλων ονείρων και προσδοκιών που διαμόρφωνε μοιρολατρικά η θέση της γυναίκας σε μια κλειστή παραδοσιακή κοινωνία. Σε μια αρκετά κοντινή εποχή που ο γάμος, η προίκα, η ανατροφή των παιδιών φαινόταν μονόδρομος, αλλά και που ταυτόχρονα παρήγαγε αριστουργήματα παραδοσιακής λαϊκής υφαντουργίας. Το έργο της Ζαχαροπούλου μάς θέτει πλειάδα ερωτημάτων: είμαστε άραγε τόσο μακριά από την εποχή αυτή ή έχει αφήσει ισχυρά κατάλοιπα στις νοοτροπίες μας; Είναι συνειδητοποιημένες οι κατακτήσεις ή τα προβλήματα που γεννούν οι διακρίσεις στην αγορά εργασίας και τα ολοένα συρρικνούμενα κοινωνικά δικαιώματα οδηγούν στη συντηρητικοποίηση, ακόμα και στην αναπόληση των παραδοσιακών οικογενειακών αξιών; Η μετατροπή της υφαντουργίας σε μαζικό βιομηχανικό προϊόν ή/και σε σύγχρονο έργο τέχνης αποστερεί τη δημιουργικότητα από την καθημερινή πράξη ή δίνει ένα έναυσμα για μια πιο συνειδητή και λιγότερο εξαναγκαστική ενασχόληση μαζί της χωρίς έμφυλες διακρίσεις; Κι αν η ενασχόληση αυτή (όπως και με την κεραμική ή οποιαδήποτε άλλη δημιουργική εργασία) παράγει μια αίσθηση επίτευξης και ευχαρίστησης, μήπως πρέπει να διεκδικήσουμε αυτή η αίσθηση να γεννιέται μέσα από κάθε εργασιακή ή κοινωνική μας απασχόληση;
Από τη μεριά του, ο Κωνσταντίνος Λαδιανός μας καλεί να αναζητήσουμε την ταυτότητα των επιθυμιών μας. Η δική του Μάγια, ταυτόχρονα ντυμένη και γυμνή, σαν τις εικόνες που ντύνονται με τάματα αφήνοντας γυμνά μόνο τα χέρια και το πρόσωπο, έχει και αυτή δυο όψεις. Στην ίδια κατεύθυνση η Δώρα Μπελεγρίνου σαρκ(αστ)ικά επισημαίνει ότι τα αποφθέγματα αυτοβελτίωσης (που έχουν τελευταία γίνει μόδα, ίδιον και αυτό του ατομοκεντρισμού μας) μπορεί να έχουν πολλαπλό νόημα, όπως και κάθε απόφθεγμα, και η ίδια μας δίνει έναν ίσως πιο ενδιαφέροντα τρόπο ερμηνείας, που καταλύει διονυσιακά τις σεξουαλικές διακρίσεις.
Με τα έργα της Στους ώμους του πατέρα μου και Μητέρα και παιδί, η Jose Hendo αποτίνει ένα συγκινησιακά φορτισμένο φόρο τιμής στη μνήμη της οικογένειάς της, αλλά και κάθε οικογένειας. Άλλωστε και ο Λόφος στους ώμους των γονιών μας θεμελιώθηκε. Η οικογένεια όμως, σε ένα ασφυκτικό δυστοπικό περιβάλλον ατομισμού, βίας ή/και αδιαφορίας, μπορεί να καταβροχθίζει τα μέλη της, αφήνοντάς τους ανεξίτηλα τραύματα, όπως μας υπενθυμίζει η Ερατώ Ταγαρίδη. Ίσως, λοιπόν, δεν θα μάθουμε ποτέ αν στο έργο της Asphyxia Nervosa η ιπτάμενη αδελφή επιτίθεται και αυτή στο αδελφάκι της ή έρχεται ως υπερήρωας να το σώσει από το κανιβαλιστικό οικογενειακό τραπέζι. Και πάλι όμως, μέσα σε αυτό το ασφυκτικά καταναγκαστικό έργο, που μοιάζει φτιαγμένο από μέταλλο, οι φιγούρες είναι δερμάτινες και πανάλαφρες.
Μινώταυροι στα έγκατα
Λαβυρινθώδη όνειρα, ταυτότητες, επιθυμίες, σχέσεις: το ίδιο άλλωστε το DNA μας έχει τη μορφή του λαβύρινθου. Όμως η υφαντική τέχνη, χάρη στα υλικά της, μπορεί να το μετατρέψει σε μια τρυφερή αγκαλιά και η Ευτυχία Τζανετουλάκου μας καλεί να βυθιστούμε σε αυτή, αφού ο Άλλος, η ετερότητα και όχι η ταυτότητα, είναι που μας δίνει δύναμη για τις αναζητήσεις μας. Και ίσως οι σκοτεινές παρουσίες που θα συναντήσουμε στην περιδιάβασή μας στα έγκατα του Λόφου, εκεί που η Θάλεια Χιώτη αποτυπώνει με μαεστρία την παγκοσμιότητα των λαβυρίνθων (αλλά και τη μαγευτική υλικότητα μιας αναλογικής εποχής) να μην είναι ο Μινώταυρος, αλλά μια ζεστή φλοκάτη από μαλλί ή ένα χαλί προσευχής, αφού όλα τα πλάσματα που δημιουργεί ο Blind Adam αποδομούν τις μανιχαϊστικές διακρίσεις.
Στα έγκατα όμως του Λόφου κρύβονται άλλοι, πιο επικίνδυνοι Μινώταυροι, αλλά και απαντήσεις σε ερωτήματα. Η Adi Liraz με το Dirty Laundry της βγάζει στο φως κρυμμένα μυστικά: η πατριαρχία είναι εδώ και αναπαράγεται μέσα από παραδόσεις, δοξασίες και τελετές, θεωρώντας βρώμικη και ακάθαρτη την έμμηνη ρύση, τη μοιχαλίδα, αλλά και την απατημένη γυναίκα και πρωτίστως τοποθετώντας τη γυναίκα στη θέση του αντικειμένου, που μπορούμε να εξουσιάσουμε, να εξαπολύσουμε εναντίον του τη σεξουαλική μας ορμή ή την οργή μας ή/και να το φονεύσουμε. Ταυτόχρονα, όπως ανέδειξε και με την περφόρμανς της Mother Tongues, τα ίχνη που έχει αφήσει το τραύμα του Ολοκαυτώματος δεν οδηγούν στην εξάλειψη των συνθηκών που γεννούν τον ναζισμό και τη βαρβαρότητα, αλλά στην αντίστροφη διαδρομή, εκεί που το πρώην περιθωριοποιημένο θύμα χρησιμοποιεί το αίσθημα της απειλής και το ιδεολόγημα της εθνικής οικογένειας για να επαναλάβει την πορεία του τραύματος, μετατρεπόμενο στον καρκίνο του ναζιστικού τέρατος. Τι μέλλον μπορεί να έχει μια κοινωνία που τα πιο προοδευτικά στοιχεία της αποφασίζουν να ξεριζωθούν; Στην αντίπερα όχθη, η Ντόρις Χακίμ συμβολίζει με τον κάκτο της από κουφίγια την υπομονή, αλλά και την αντοχή της αντίστασης που εξυψώνει την ανθρωπιά σε δυσθεώρητα ύψη.
Μεγαλείο και βαρβαρότητα, αντιφάσεις, συγκρούσεις, χάσματα. Η Κατερίνα Νάκου με το Fragmented Narratives χρησιμοποιεί μια σειρά από υλικά (βαμβάκι, μαλλί, βισκόζη, ανακυκλωμένο πολυεστέρα, νήματα ακρυλικά και λούρεξ), αλλά και τεχνικές για να διαμορφώσει έναν παλίμψηστο υφαντό πίνακα, που θα ’κανε περήφανο τον Gerhard Richter. Το ανθρώπινο παλίμψηστο μπορεί να είναι θραυσματικό, είναι όμως και ερμηνεύσιμο. Αρκεί να μην περιμένουμε ότι το νήμα θα μας αποκαλύψει έναν τελικό προδιαγεγραμμένο προορισμό. Θα φέρει στο φως την ίδια την πράξη της δημιουργίας. Και η ιστορική μνήμη, κουβαλώντας στα νήματά της όλες τις αντιφάσεις της, μας δίνει τους μίτους της ερμηνείας. Έτσι, όπως αναδεικνύουν τα έργα του Λυκείου των Ελληνίδων Βόλου, μπορεί τα υφαντά μας να φέρουν πάνω τους τα σημάδια των χασμάτων, μπορεί τα καρφιά των αργαλειών μας να ’ναι έτοιμα να ξεσκίσουν και μας, πάντα όμως θα υφαίνουν καινούριους συμπαντικούς στόχους και ονειρικά τοπία και πάντα θα παραπέμπουν σε ρυθμούς και δομές πάνω στις οποίες, και μέσω αυτών, θεμελιώνεται μια πολιτιστική πρόταση που αναδεικνύει τις αντιλήψεις των ανθρώπων για την ομορφιά και τις αξίες της εποχής τους. Και η Ηλιοδώρα Μαργέλλου μάς δείχνει πώς η παραδοσιακή επαναληψιμότητα των μοτίβων μπορεί να μετατραπεί σε μια σύγχρονη αέρινη μουσική, ενώ η Jose Hendo πώς τα παραδοσιακά υλικά μπορεί να μετατραπούν σε οικολογική σύγχρονη τέχνη. Άλλωστε και η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να παντρευτεί με την παραδοσιακή υφαντική, όπως αποδεικνύει η Βασιλική Λευκαδίτη με το κεντητό QR code της, που μας μεταφέρει σε μια βιντεοσκοπημένη συνέντευξη για τις παραδοσιακές χρήσεις του αργαλειού.
Συνεργατική ύφανση
Μπορεί μάλιστα αυτή η υπόρρητη παράδοση της συλλογικότητας, που μεταφέρει η λαϊκή τέχνη, να αποτελέσει το έναυσμα για μια συνδημιουργική τέχνη, η οποία μπορεί να παράξει ακόμα και τη δικιά της παράδοση. Σε μια συλλογική εικαστική δράση, το 1974-1975, ο Κυριάκος Ρόκος και η Ρουμπίνα Σαρελάκου δουλεύουν από κοινού πάνω σε κεντήματα για να δημιουργήσουν νέα υφαντικά έργα, που αποτυπώνουν τη σουρεαλιστική κριτική της μεταδικτατορικής κοινωνίας, αλλά και τη δυνατότητα παραγωγής νέων κόσμων που βγαίνουν μέσα από το συλλογικό ασυνείδητο. Πρόκειται για μια συλλογική υφαντική πρακτική που υπερβαίνει τη βιομηχανοποιημένη αναπαραγωγή ενός προγενέστερου έργου σε ύφασμα, όπως πολύ επιτυχημένα έπραξαν στο παρελθόν ο Γιάννης Φαϊτάκης και η εταιρεία Τάπης,[7] αλλά και την αναπαράγουσα διανοητικές/χειρωνακτικές διακρίσεις σχεδίαση του έργου από τον καλλιτέχνη με ανάθεση της ύφανσής του σε άλλους (συνήθως γυναίκες). Σαράντα χρόνια αργότερα, ο γιος τους Στέφανος Ρόκος και η Αντιόπη Πανταζή, που πρόωρα έφυγε από τη ζωή, υφαίνουν συνεργατικά ένα πεδίο όπου η δημιουργική φαντασία καλπάζει ελεύθερη, προκαλώντας την έκπληξη των κομφορμιστών του καναπέ. Η αγάπη, ερωτική στη μια περίπτωση, φιλική στην άλλη, μετατρέπεται σε έργο τέχνης και η συνδημιουργία σε λεωφόρο νέων καλλιτεχνικών πρακτικών.
Αυτή η συνδημιουργική πρακτική οδηγεί στο ξεπέρασμα της ατομικότητας και στο ξεδίπλωμα προς τον Άλλο και προς τον κόσμο. Έναν νέο εαυτό/κόσμο που, στην επαφή του με τη φύση, μπορεί να αποτελεί φορέα αναγέννησης, να φυτρώσει, να λουλουδιάσει και να παράγει νέους καρπούς, όπως μας υπενθυμίζει το έργο της Σοφίας Κυριακίδου, και να μεταβληθεί σε μια μεταανθρώπινη παρουσία, σε ένα νέο δέντρο της ζωής, με έντονα θηλυκά χαρακτηριστικά, όπου στο ίδιο μετα-σώμα θα περιέχονται οι πηγές της ζωής και τα αναθήματά μας προς αυτές, όπως στην Προσφορά προς τα Στοιχεία, της Violeta Ortega.
Στην ίδια ένωση του εαυτού με τον κόσμο, μέσα από την πρακτική του αργαλειού, παραπέμπει και ο Δημήτρης Αντωνίτσης, πλέκοντας πουκάμισα φιδιών και παραπέμποντας ευθέως σε εκείνη την πρωταρχική ενέργεια που συμβολίζει το ερπετό κουνταλίνι: την ενέργεια που ενώνει με τον κόσμο, την τελλουρική εκείνη θηλυκή ενέργεια που σαν τη Μόλλυ στον Οδυσσέα του Joyce απαντά στη ζωή Ναι, Ναι, Θέλω, Ναι. Την ενέργεια δηλαδή που μας διαπερνά ως ηλεκτρικό ρεύμα και υφαίνεται ως έμπνευση σε ένα εικαστικό έργο, επιτρέποντάς μας να επικοινωνήσουμε μαζί του ακόμα κι αν δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε τους συμβολικούς του κώδικες. Και οι αγαπησιάρικες Μοίρες της Γρηγορίας Βρυττιά, που συμβολίζουν άλλωστε τα στάδια της δημιουργίας, μας καλούν να περιβληθούμε το ένδυμά τους, μας καλούν να πούμε το μεγάλο Ναι στη ζωή, ανεξάρτητα από τις συνέπειες και να υψώσουμε το λάβαρο της Ιφιγένειας Σδούκου, το λάβαρο της θεάς που έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι ο θάνατος του ατόμου δεν είναι το τέλος, αλλά το αναγεννητικό εδώ και τώρα ολόκληρης της φύσης, ολόκληρου του Κόσμου, στον οποίο εντασσόμαστε και μεις.
Γιατί το νόημα και η ευτυχία υφαίνονται μέσα από τη δημιουργία, τη συλλογικότητα, την ειλικρινά δοτική σχέση προς τον Άλλο και την από κοινού αγωνιστική προσπάθεια κατάλυσης των κοινωνικών δεσμών που εμποδίζουν το ξεδίπλωμα των δημιουργικών μας δυνάμεων.
* Ο Δημήτρης Σαραφιανός είναι νομικός και κριτικός τέχνης, επικεφαλής του χώρου εκθέσεων και εκδηλώσεων «Λόφος art project», στην οδό Βελβενδού 39, στην Κυψέλη.
info
Μίτοι για την εποχή μας
Ομαδική έκθεση σύγχρονης υφαντικής τέχνης
Επιμέλεια: Δημήτρης Σαραφιανός
Λόφος art project, Βελβενδού 39, Κυψέλη
Διάρκεια: 13 Νοεμβρίου – 31 Δεκεμβρίου 2025
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Κυριακή 18.00-21.00
[1] Philosophy of Textile: Between Practice and Theory, 2020, London: Bloomsbury Visual Arts.
[2] Για την έννοια της πτύχωσης βλ. Gilles Deleuze, Foucault, 1988, Minneapolis: University of Minnesota Press, και του ιδίου, The Fold: Leibniz and the Baroque, 1993, Minneapolis: University of Minnesota Press.
[3] Σύμφωνα τουλάχιστον με τη μάλλον κυρίαρχη σήμερα ανάγνωση του Κ.Κerenyi, Dionysos: Archetypal Image of Indestructible Life, 1976, σ. 90.
[4] Η στιγμή που ο Ζαρατούστρα, ακολουθώντας τις συμβουλές της Αλήθειας, μας προσφέρει τον εαυτό του. Νίτσε, Οι διθύραμβοι του Διονύσου, Ο Θρήνος της Αριάδνης
[5] M. M. Deforest, Ariadne, part., 7.
[6] Βλ. την ενδιαφέρουσα αμφισβήτηση της εξελικτικής ανάγνωσης της ιστορίας από την Angela Saini, Πατριαρχία, 2025, εκδ. Σάλτο.
[7] Βλ. τον κατάλογο της εξαιρετικής έκθεσης Υφάνσεις. Ζωγραφική και ταπισερί στην Ελλάδα από το 1960 μέχρι σήμερα, που επιμελήθηκε η Ειρήνη Οράτη στο Μουσείο Μπενάκη το 2019/2020.
