από την Μικέλα Χαρτουλάρη
Μπήκε ο μήνας που γιορτάζει η λογοτεχνία! Πλήθος διεθνώς σημαντικά βραβεία πρόκειται να απονεμηθούν ετούτο τον Νοέμβριο. Το σύνθημα θα το δώσει η κορυφαία γαλλική λογοτεχνική διάκριση, το Goncourt, που απονέμεται από το 1903, και θα ανακοινωθεί στις 3/11 από την εκλεγμένη ισόβια επιτροπή του, με πρόεδρο, εκλεγμένο το 2024, τον συγγραφέα και σκηνοθέτη Φιλίπ Κλοντέλ (Philippe Claudel). Θα ακολουθήσουν το κορυφαίο βρετανικό βραβείο, το Booker, στις 9/11, και την ίδια περίοδο θα απονεμηθούν τα καταξιωμένα γαλλικά βραβεία _ κανένα τους «κρατικό»: το Medicis, το Femina, το Renaudot. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, θα απονεμηθεί τις 18/11 και το Εθνικό Αμερικανικό Βραβείο, το National Book Award. Και αυτά είναι μόνο μερικά από τα κορυφαία βραβεία. Εκείνα που κάθε φορά φέρνουν στο προσκήνιο τις λογοτεχνικές τάσεις που θα συζητηθούν, τις τάσεις που φωτίζουν τη σύγχρονη κάθε φορά πραγματικότητα, αυτές που θα κινήσουν τις μηχανές της βιομηχανίας του βιβλίου σε παγκόσμια κλίμακα, υπενθυμίζοντας το ζήτημα της ποιότητας.
Για τα «Γκονκούρ», η φετινή μάχη θα είναι σκληρή. Οι φιναλίστ του 2026 είναι: ο Φιλίπ Ζεναντά (Philippr Jaenada), ο Γιανίκ Ενέλ (Yannick Haenel), η Κλεμαντίν Μελουά (Clementine Melois), και ο Συλβέν Πρυντόμ (Sylvain Prudhomme). Πέρσι νικητής ήταν ο Λοράν Μοβινιέ με το μυθιστόρημα «Άδειο σπίτι», που πούλησε 600.000 αντίτυπα σε μια χρονιά. Δύο μυθιστορήματά του έχουν εκδοθεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Άγρα και Σοκόλη αντίστοιχα, αλλά το βραβευμένο, όχι ακόμα. Η ιδιαιτερότητα των Γκονκούρ είναι ότι σε αντίθεση με το Νόμπελ, το Μπούκερ, και τα περισσότερα λογοτεχνικά βραβεία στην υφήλιο, το βραβείο δεν συνοδεύεται από ένα χρηματικό έπαθλο. Αυτό που το ξεχωρίζει είναι η περίφημη «κόκκινη κορδέλα» που μπαίνει σαν διακριτικό στο βιβλίο που τιμάται με το «Γκονκούρ». Μια κορδέλα που αρκεί, για να εκτιναχθούν οι πωλήσεις του.
Η αίγλη των Γκονκούρ είναι μεγάλη και δεδομένη, αλλά η ιστορία της θέσπισής τους δεν έχει τόση αίγλη. Μοιάζει περισσότερο με μια στρατηγική εκδικητική απέναντι στην αδιαφορία των κριτικών και του αναγνωστικού κοινού για τα λογοτεχνικά έργα του Εντμόν και του Ζυλ ντε Γκονκούρ. Ακριβώς αυτό σχολίαζε το περιοδικό Literary Review, όταν ο Anthony Cummins (Άντονι Κάμινς) μιλούσε τον Νοέμβριο του 2020 για «τα αδέλφια πίσω από τα βραβεία». Σωστά, αφού άλλωστε ο κόσμος του πνεύματος και της τέχνης, δεν είναι πάντα αγγελικά πλασμένος…
Βέβαια, είχαν μια δικαιολογία τα αδέλφια. Οι «Ζυλεντμόν», όπως αυτοαποκαλούνταν έχοντας υιοθετήσει ένα κοινό όνομα, έγραφαν μαζί τα μυθιστορήματά τους, «με τέσσερα χέρια». Όμως το πρώτο τους μυθιστόρημα, ατυχώς, πρωτοεκδόθηκε στις 2/12/1851, την ίδια ημέρα που έγινε το πραξικόπημα του Ναπολέοντα III.
Ένα μυθιστόρημα αλλά ποιο;
Από τότε τους κατάτρεχε η αίσθηση ότι είχαν αδικηθεί. Πιθανολογείται ότι γι’ αυτό άρχισαν εκείνους τους μήνες να κρατούν ένα κοινό «Ημερολόγιο» όπου κατέγραφαν τις άσπονδες φιλίες και τις σκληρές αντιπαλότητες του κόσμου «των γραμμάτων». Και πράγματι, όσοι τους διάβαζαν _και δεν ήταν λίγοι_ εστίαζαν κυρίως στο περίφημο «Journal» τους, και λιγότερο στην πεζογραφία τους. Προτιμούσαν λ.χ. τον Εμίλ Ζολά. Αυτόν που τα αδέλφια Γκονκούρ αποκαλούσαν «μικρό χοντρούλη Ζολά». Όμως ο Ζολά έκανε τότε μια τεράστια επιτυχία με την «Ταβέρνα» («L’assommoir»), ένα περίφημο δείγμα του λογοτεχνικού ρεαλισμού, μυθιστόρημα σκληρό για την υλική και ηθική κατρακύλα της εργατικής τάξης, που πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες στον Τύπο, και έπειτα εκδόθηκε το 1877. Ήταν ο έβδομος τόμος της οικογενειακής σάγκα «Les Rougon-Macquart», και ο συγγραφέας περιέγραφε την κατάβαση στην κόλαση της Ζερβέζ, μιας πλύστρας που δοκίμασε να αυτονομηθεί, αλλά βυθίστηκε στη φτώχεια, στο πιοτό, και κατέληξε να γίνει πόρνη.
Δυο δεκαετίες μεγαλύτερος από τον Ζολά, ο Εντμόν ντε Γκονκούρ, τον κατηγόρησε τότε ότι ήταν λογοκλόπος και ότι είχε αντιγράψει την «Ζερμινί Λασερτέ» (Germinie Lacerteux), το μυθιστόρημα που είχαν γράψει από κοινού με τον αδελφό του πολύ νωρίτερα, το 1865, εμπνευσμένο από μια δική τους οικιακή βοηθό που είχε διπλή ζωή, είχε εραστές, έπινε, και είχε κατακλέψει τα αδέλφια. Μόνο που το δικό τους μυθιστόρημα, που επίσης εστίαζε στην εργατική τάξη (την οποία περιφρονούσαν) είχε περάσει απαρατήρητο…
Δηλητηριώδες έργο αναφοράς
Αντίθετα, το «Ημερολόγιό» τους κατέλαβε εντέλει 22 τόμους, και …κατάφερε να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα πιο βρώμικα κουτσομπολιά για τη γαλλική λογοτεχνική κοινότητα τον 19ο αιώνα. Τα δυο αδέλφια έγραφαν από κοινού το «Ημερολόγιο» την περίοδο 1851-1870, ο ένας υπαγόρευε στον άλλο και έπειτα αλληλοδιορθώνονταν. Και όταν πέθανε πρόωρα ο Ζυλ από σύφιλη, στα 39 του, το συνέχισε ο Εντμόν μέχρι λίγο πριν από τον δικό του θάνατο, το 1896. Ο Γιορίς Καρλ Ουισμάν είχε σχολιάσει κάποτε ότι οι καλεσμένοι στις τακτικές συνάξεις των Γκονκούρ καθυστερούσαν την αποχώρησή τους, για να μη γίνουν ο περίγελος των υπολοίπων. Και η οικογένεια του Αλφόνς Ντοντέ, ακόμα και μετά τον θάνατο (1897) του συγγραφέα των δημοφιλών «Περιπετειών του Ταρταρέν ντε Ταρασκόν» (που μετέφρασε στα ελληνικά ο Παπαδιαμάντης), εξακολούθησε για χρόνια, να ζητά τη δικαστική απαγόρευση της κυκλοφορίας του «Ημερολογίου» των Γκονκούρ.
Ωστόσο, σε πείσμα όλων αυτών, όπως σημείωνε το 2020 στην επιφυλλίδα του ο Κάμινς, το «Ημερολόγιο» των Γκονκούρ λειτουργεί και σήμερα σαν ένα έργο αναφοράς για τον κόσμο των γαλλικών γραμμάτων. Είναι ένα χρονικό που φωτίζει σε βάθος τις πτυχές της πνευματικής ζωής στη Γαλλία επί 45 πολύ γόνιμα χρόνια. Δεν είναι τυχαίο το ότι έχει αναγνωριστεί ευρύτερα η επιρροή του σε σπουδαίους συγγραφείς όπως στον Προυστ, στον Κλοντέλ, στον Λαρμπό, ή στον Ζιντ.
Η ευφυής στροφή του Εντμόν
Από την πλευρά του πάντως, ο Εντμόν ντε Γκονκούρ βρήκε στο μεταξύ τον τρόπο να πάρει την εκδίκηση των Γκονκούρ από τους κριτικούς, τους ομότεχνους και το αναγνωστικό κοινό, ενισχύοντας και την αίγλη της οικογένειάς τους. Κληροδότησε την περιουσία του στην νεοσύστατη (από τον ίδιο) «Ακαδημία Γκονκούρ», και όρισε να λειτουργεί αυτή ως Κριτική Επιτροπή για το ετήσιο βραβείο που θέσπισε ο Εντμόν στο όνομα και του πεθαμένου αδελφού του. Έτσι, δυο μόλις χρόνια μετά την πρώτη απονομή των Βραβείων Νόμπελ, γεννήθηκε μία από τις σπουδαιότερες λογοτεχνικές διακρίσεις. Ένα βραβείο που απονέμεται εντός των γαλλικών συνόρων, αλλά που ο στόχος του είναι να ακτινοβολεί και εκτός. Το έχουν κερδίσει από τον Μαρσέλ Προυστ, τον Αντρέ Μαρλρώ, ή τον Ζυλιέν Γκρακ (ο οποίος το αρνήθηκε), μέχρι τη Σιμόν Ντε Μποβουάρ ή τη Μαργκερίτ Ντυράς. Και από τον Ταχάρ Μπεν Τζελούν, τον Πατρίκ Σαμουαζό, τον Αμίν Μααλούφ, μέχρι τον Μισέλ Ουελμπέκ ή τη Λεϊλα Σλιμανί. Αλλά τιμήθηκαν και αρκετοί/ές άλλοι και άλλες που το αποτύπωμά τους στη λογοτεχνία δεν είχε καμία διάρκεια.
Και κάπου εκεί, οι ακραιφνείς αναγνώστριες και αναγνώστες δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα βραβεία Λογοτεχνίας απονέμονται για να κρίνονται και για να ελέγχονται.
