Στην αναζήτηση ενός σύγχρονου ρεπουμπλικανισμού (της Έφης Γαζή)

0
454

 

της Έφης Γαζή

H ιστορία των ρεπουμπλικανικών ιδεών αναφέρεται σε μια σχετικά ευρεία και χαλαρή ‘οικογένεια’ στοχαστών και έργων. Στην παραδοσιακή εκδοχή της, αυτή η  ιστορία συνήθως ξεκινάει από τα  ελληνο-ρωμαικά χρόνια ενώ συνεχίζει με  την Αναγέννηση και  την πρώιμη νεότερη περίοδο.  Εμπεριέχει έργα νεότερων στοχαστών εμπνευσμένα από κλασικούς όπως ο Αριστοτέλης, ο Πολύβιος και ο Κικέρων. Στη συνέχεια, στρέφεται συνήθως  προς τους Άγγλους  στοχαστές του 17ου αιώνα, κυρίως της περιόδου της ‘Ένδοξης Επανάστασης’ (1648 – 1649) , τους  Αμερικανούς ‘Ιδρυτές Πατέρες’  ενώ βεβαίως ενσωματώνει και όψεις της Γαλλικής πολιτικής παράδοσης της République.  Επίσης, η ιστορία των ρεπουμπλικανικών ιδεών εγγράφεται, ακόμη και σήμερα, μέσα σε σχετικά ομοιογενείς  εθνικές παραδόσεις οι οποίες  παράγουν ‘συνέχειες’ , πχ Γαλλία, Αμερική, Αγγλία κτλ. Οι ‘εθνικές ιστορίες’ του ρεπουμπλικανισμού αναδεικνύουν βέβαια σημαντικές όψεις της εξέλιξης της πολιτικής σκέψης σε σχέση με ένα ευρύτερο πολιτικό  πλαίσιο αλλά συνήθως δεσμεύουν ρεύματα  ιδεών και εννοιών στον κόσμο των εθνικών γλωσσών και των πολιτικών παραδόσεων και δεν αναδεικνύουν τα πορώδη σύνορα, τις  ανταλλαγές και τις  αλληλεπιδράσεις, οι οποίες  προσφέρουν τη δυνατότητα να εξετάσουμε διαφορετικές ενοράσεις.

Ο Νικόλας Σεβαστάκης προτείνει στο βιβλίο του μια  διαφορετική διαδρομή. Αυτή η διαδρομή ξεκινάει από τον 19ο αιώνα και  έχει ένα μάλλον απρόβλεπτο δρομολόγιο : περιλαμβάνει στάσεις σε στοχαστές που δεν θα τους διαβάζαμε εξ αρχής στην παράδοση του ρεπουμπλικανισμού, διασταυρώσεις  εννοιών σε διαφορετικά γλωσσικά, πολιτικά αλλά και πολιτισμικά  περιβάλλοντα, εξερευνήσεις που δεν αφορούν μόνο στην αποκρυστάλλωση μιας  πολιτικής ιδέας αλλά και σε  προσμίξεις, συσχετίσεις και από-συσχετίσεις καθώς και υπόγειες  διερωτήσεις γύρω από τη δημιουργία μιας παράδοσης, δηλαδή  αν  είναι τελικά  αποκλειστικά συνδεδεμένη με την ‘έννοια του κλασικού’, με την   κατηγορία του ‘μεγάλου έργου’ ή του ‘μεγάλου στοχαστή’  .

Ο συγγραφέας  διερευνά το καλειδοσκόπιο των ιδεών σε διαφορετικά έργα.  Στον νεαρό Μαρξ,  ο Σεβαστάκης  στέκεται σε μια αντίφαση: ‘ το πολιτικό κράτος, η ρεπουμπλικανική πολιτεία και οι θεσμοί της τελούν πάντα σε δοκιμασία και κρίση στις κοινωνίες που βασίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στην προτεραιότητα των ιδιωτικών προτιμήσεων και στη λήθη ή στη συρρίκνωση των δημόσιων πολιτικών υποχρεώσεων’ (σ. 31). Ο Αλέξις ντε Τοκβίλ ‘βλέπει με ανησυχία την υπερτροφική  ανάπτυξη ενός κράτους – κηδεμόνα’ ( σ. 51)  αλλά και ‘την διάβρωση  των πολιτικών θεσμών σε μια κοινωνία ιδιωτών’ ( σ. 52), γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στο ‘παράδοξο’ ενός  κράτους που κηδεμονεύει μια κοινωνία ιδιωτών.  Στην σκέψη του  Νίτσε, ο συγγραφέας βλέπει την προαναγγελία μιας κυριαρχίας των ισχυρών, ‘την ανάδυση τρομερών σχηματισμών ισχύος από νέες κάστες του πλούτου, της γνώσης, και της δύναμης’  ( σ. 67).  Στον πρώιμο  σοσιαλισμό του Πιερ Λερού, ο Ν. Σεβαστάκης εντοπίζει έναν στοχασμό της αλληλεγγύης αλλά και της αδελφοσύνης (σ. 79, 86)   που μπορεί να γίνουν τα θεμέλια μιας κοινωνίας διατηρώντας παράλληλα ‘ακέραιη την μέριμνα για την ελευθερία και την απέχθεια προς την τυραννία’ ( σ. 94).  Ο Ζιλ Μπαρνί, τέλος, είναι ο στοχαστής στο έργο του οποίου ‘το πρόβλημα της ελευθερίας επαναπροσδιορίζεται σε σχέση με τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και το καθήκον’ (σ. 106) , στο πλαίσιο μιας ‘αγωγής του πολίτη’ που διαμορφώνεται μέσα στους δημόσιους εκπαιδευτικούς θεσμούς (σ. 119).

Κατά συνέπεια, ο συγγραφέας προτείνει μια μέθοδο ανάγνωσης  που περιλαμβάνει την  προσέγγιση  ενός έργου  σε σχέση με άλλα. Μια συνέπεια αυτής της μεθόδου  είναι η έμφαση στην αναγκαιότητα αναθεώρησης του σχήματος ‘μεγάλο έργο’ / ‘μεγάλος στοχαστής’ και η ανάδειξη  μιας ευρύτερης πνευματικής παραγωγής,   ως μέσο για να φωτιστεί η πολυπρισματική διάσταση του πολιτικού στοχασμού και των πολιτικών ιδεών. Μέσα από το παιχνίδι των νοηματικών μετατοπίσεων, ιδέες και έννοιες αρθρώνουν έναν σημασιολογικό ιστό που συνδέει διάφορες ιστορικές εμπειρίες .

Το οδοιπορικό που προτείνει ο συγγραφέας απλώνεται  σε μια περίπλοκη και αρκετά σύνθετη διαδρομή αλλά γίνεται σαφές, σε πολλά σημεία  του βιβλίου , ότι το ζήτημα ενός σύγχρονου ρεπουμπλικανισμού, δηλαδή το ερώτημα  πώς μπορούμε σήμερα να αντλήσουμε ιδέες, στοιχεία, ‘πρώτες ύλες’ μέσα από διαφορετικούς στοχαστές, πώς μπορούμε να ανανεώσουμε αυτή την πολιτική σκέψη  και να την  αξιοποιήσουμε κριτικά , βρίσκεται στον πυρήνα της σκέψης  του. Πρόκειται δηλαδή για ένα οδοιπορικό που ξεκινάει στον 19ο αιώνα αλλά κατευθύνεται στον 21ο αι. – η ‘αναγέννηση μιας παράδοσης’ και οι ‘ ρεπουμπλικάνικες ιδέες για τον σύγχρονο κόσμο’,  όπως αναφέρει ο συγγραφέας στην αρχή του δεύτερου μέρους,  βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου και της στόχευσης του Ν. Σεβαστάκη ( σ. 123 κε.).

Σε αντιδιαστολή με τον αντικρατισμό που χαρακτηρίζει, από διαφορετικές αφετηρίες, τόσο τις ριζοσπαστικής μαρξιστικής και αναρχικής έμπνευσης τοποθετήσεις, όσο και ορισμένες παραλλαγές του  φιλελευθερισμού, αλλά και σε αντίθεση με την διεκδίκηση μιας  «οργανικής κοινότητας»,  η αναζήτηση της ‘αναγέννησης’ των ρεπουμπλικάνικων ιδεών  βασίζεται στην παραδοχή  ότι ο τρόπος που συγκροτείται το θεσμικό πλαίσιο της πολιτείας είναι το κλειδί για την αναμέτρηση με την αποδιάρθρωση των κοινωνικών δεσμών αλλά και για την εγγύηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών. ‘ Ο κοινός βίος δεν μπορεί να είναι μια ζωή πέρα από  το κράτος’ λέει ο σ. (σ. 15).

Για τον Ν. Σεβαστάκη,  τρεις τάσεις  διαμορφώνονται γύρω από τις  ρεπουμπλικάνικες ιδέες.  Η πρώτη τάση επιμένει κυρίως στην υπεράσπιση ενός ισχυρού πλαισίου πεποιθήσεων απέναντι στις αμφισβητήσεις του κεκτημένου του Διαφωτισμού. Σε αυτή την ενότητα, ο Ν. Σεβαστάκης δεν στέκεται αποκλειστικά στην  φορτισμένη αντιπαράθεση που ξέσπασε κυρίως στη Γαλλία γύρω από τις απειλές προς τη ρεπουμπλικανική ταυτότητα που – υποτίθεται ότι – φέρνει η ‘κουλτούρα των δικαιωμάτων’. Γνωρίζουμε πλέον,  μέσα από επι μέρους θεματικές όπως εκείνη  που αφορά στην ‘μαντίλα’,  αυτή την αντιπαράθεση η οποία έλαβε διάφορες όψεις από την υποστήριξη της οικουμενικότητας των αξιών  έως  τον  πολιτισμικό συντηρητισμό. Ο τελευταίος έδωσε την δυνατότητα ακόμη και σε πολιτικούς  από τον χώρο της Ακροδεξιάς  να αυτό-προβάλλονται  ως υπερασπιστές της ρεπουμπλικανικής ταυτότητας. Η δεύτερη τάση εστιάζει στον έλεγχο των  μορφών αυθαίρετης κυριαρχίας και σε μια πολιτική οικονομία της αλληλεγγύης. Η τρίτη τάση ενδιαφέρεται  για έναν κοινωνικό μετασχηματισμό συναφή με αυτό των αριστερών ριζοσπαστικών προτάσεων. Ο ίδιος ο Σεβαστάκης προκρίνει τη δεύτερη επιλογή, τον «ρεπουμπλικανισμό ΙΙ», οριζόμενο ως τη «διεύρυνση της ρεπουμπλικανικής ιδέας προς μια κοινωνική και οικολογική θεώρηση για το κοινό καλό» (σ. 177).

Η ιστορία βέβαια  δεν παρέχει αντιλήψεις ή παραδείγματα  για την πολιτική ζωή που μπορούν να εφαρμοστούν μηχανικά στο παρόν.  Αντιθέτως, απαιτείται εργώδης προσπάθεια για την δημιουργική σύνδεσή μας με την ‘παράδοση’ και αυτήν επιχειρεί συστηματικά ο Ν. Σεβαστάκης.  Προς αυτή την κατεύθυνση,  ο ‘ρεπουμπλικανισμός ΙΙ’ που προτείνει ο σ. , έχει ως αφετηρία την έννοια της διεύρυνσης της ρεπουμπλικανικής ιδέας. Πρόκειται για ένα σημείο που παρουσιάζει  ιδιαίτερο ενδιαφέρον , κυρίως γύρω από δύο θέματα:  α. Στη ρεπουμπλικάνικη σκέψη, σημαντική αξία είναι η πολιτική ελευθερία. Στο όνομα της ελευθερίας, όμως, διατυπώνονται οι περισσότερες κριτικές προς το κράτος ή τους πολιτειακούς θεσμούς. Από την μια πλευρά, πρόκειται για φιλελεύθερες ή νέο-φιλελεύθερες κριτικές προς το ‘επεμβατικό’ κράτος, ενώ από την άλλη , πρόκειται για ριζοσπαστικές κριτικές που βλέπουν με καχυποψία το κράτος  ως μηχανισμό ‘βιο-πολιτικού’ ελέγχου.  Το βιβλίο  τοποθετείται κριτικά και εύστοχα  απέναντι σε αυτές τις δυο όψεις. Είναι όμως σημαντικό να επισημανθεί ότι η διεύρυνση της ρεπουμπλικανικής ιδέας αφορά, επίσης,  στις εννοιολογήσεις της ‘ελευθερίας’ σε  σχέση με εσωτερικές   στρατηγικές αποκλεισμού, στη βάση του κοινωνικού φύλου φύλου, της φυλής, της  κοινωνικο-οικονομικής θέσης κ. α. και β. στην ανάλυση του για τις σύγχρονες όψεις του ρεπουμπλικανισμού, ο σ. αναφέρεται στην έννοια του ‘οικο-ρεπουμπλικανισμού’ την οποία συνδέει με τις οικολογικές και περιβαλλοντικές μέριμνες για το ‘κοινό καλό’ ( σελ. 152 κε., σελ. 176). Οι αναφορές του στην ανθρωπόκαινο εποχή αλλά και στη συνύπαρξη του ανθρώπου με άλλα  ‘έμβια όντα’ αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, μια μεγάλη πρόκληση με διττό χαρακτήρα. Από τη μια πλευρά, η ίδια η έννοια της ‘ανθρωπινότητας’ μετασχηματίζεται ενώ από την άλλη πλευρά, η έννοια του ‘έμβιου όντος’ μεταβάλλεται στο πλαίσιο κυρίως  των τεχνο-επιστημονικών εξελίξεων. Εδώ ανοίγει ένα ευρύ  πεδίο θεμάτων που αφορούν  στην ‘μετα-ανθρώπινη  ή δι-ανθρώπινη (trans-human) πολιτεία’:  πώς ορίζεται ιστορικά η ‘ανθρωπινότητα’ και  τί είναι ένα ‘έμβιο ον’. Αυτές οι εξελίξεις  φαίνεται να  απασχολούν σήμερα περισσότερο  την ‘ψευδο-επιστήμη’ αλλά και μια πολιτική σκέψη με ανορθολογικά χαρακτηριστικά . Πρόκειται όμως για  θέματα που  εξωθούν στην συνάντηση της  τεχνοεπιστημονικής σκέψης  με τον ρεπουμπλικανισμό αλλά και ευρύτερα με  τον πολιτικό στοχασμό .

Ο Ν. Σεβαστάκης προτείνει να διαβάσουμε και να σκεφτούμε την εξέλιξη των ρεπουμπλικάνικων ιδεών, χωρίς τα στεγανά μιας ‘παραδοσιακής’  ιστορίας, και μας προσφέρει τη δυνατότητα να συνδέσουμε αυτές τις ιδέες με κομβικές εξελίξεις της σύγχρονης πολιτικής και κοινωνικής ζωής.  Στο βιβλίο ζωντανεύουν με γοητευτικό τρόπο  δημιουργικές και οξυδερκείς  ιδέες,  από ένα όχι και τόσο μακρινό παρελθόν,  που μπορεί να λειτουργήσουν ως  οδοδείκτες για την πορεία στον δικό μας πολύπλοκο κόσμο.

(*) Η Έφη Γαζή είναι Καθηγήτρια της Ιστορίας στο Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Νικόλας Σεβαστάκης, Πολιτική χειραφέτηση και κοινωνική κριτική. Κεφάλαια πολιτικής σκέψης, Αθήνα, Πόλις, 2024.

Προηγούμενο άρθροO Μάγος της φυλής- αναδρομή στην ποίηση της Μπίλης Βέμη (του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου)
Επόμενο άρθροΟ Περλιμπλίν και η Μπελίσα «πέρα στο θολό ποτάμι» (της Όλγας Σελλά)

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ