Από τη Μαρία Δαλαμήτρου*
Η προοπτική της μη αναστρέψιμης περιβαλλοντικής καταστροφής λίγο πριν το τέλος της περασμένης χιλιετίας έφερε στη λογοτεχνία θέματα οικολογίας και στη λογοτεχνική κριτική την Οικοκριτική (Ecocriticism).
Οι μελετητές της Οικοκριτικής στη λογοτεχνία επικεντρώνονται είτε σε έργα που προτάσσουν θεματικά τη φύση, είτε στο πώς όλα τα έργα αναπαριστούν τη φύση εντός της θεματικής τους. Λόγω της μη ύπαρξης πρότερης βιβλιογραφίας, η Οικοκριτική άντλησε από τη φεμινιστική λογοτεχνική θεωρία, την ψυχανάλυση, τον Μαρξισμό, την ιδεαλιστική φιλοσοφία του Αγγλικού Ρομαντισμού και τον Αμερικανικό υπερβατισμό. Ως σχολή κριτικής, έχει και πολιτική στόχευση και επιδιώκει την αναθεώρηση του κανόνα της λογοτεχνίας, ώστε να συμπεριληφθούν έργα που μιλάνε για το θεμελιώδες, το οποίο φαίνεται πως το είχαμε ξεχάσει: πως ο άνθρωπος δεν υπάρχει έξω από και χωρίς το φυσικό του περιβάλλον.
Ο άνθρωπος χρειάζεται έναν υγιή χώρο (περιβάλλον) για να αναπτυχθεί, και για να παράξει, δευτερευόντως, τα έργα του, όπως τη λογοτεχνία. Η λογοτεχνία είναι αποτέλεσμα μίας διάνοιας η οποία είναι αποτέλεσμα, με τη σειρά της, μίας διαδικασίας φυσικής επιλογής και προσαρμογής στο περιβάλλον. Ως εκ τούτου, τα έργα αυτής της διάνοιας αντικατοπτρίζουν το περιβάλλον της. Σε ένα ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο, κομμάτι της οποίας είναι η Οικοκριτική, η θεωρία του Λογοτεχνικού Δαρβινισμού μιλάει ακριβώς για αυτό: η τέχνη όλη, και η λογοτεχνία, είναι αποτέλεσμα της προσαρμογής του ανθρώπου στο περιβάλλον του, και μεμονωμένα έργα της μιλάνε για αυτό το περιβάλλον και τις δαρβινικές διαδικασίες εξέλιξης/προσαρμογής: την αναπαραγωγή, την επιβίωση, τον πόλεμο, τον έρωτα, τον θάνατο.
Κατ’ αναλογία, αυξημένη επαγρύπνηση απέναντι στο περιβάλλον και στις αλλαγές που αυτό παρουσιάζει κρίνεται πως έχει εξελικτικά πλεονεκτήματα, καθώς διατηρεί τον άνθρωπο σε ετοιμότητα για κάθε νέα προσαρμογή που απαιτείται. Η Οικοποιητική είναι η σύγχρονη τάση σύνδεσης της φύσης με την τέχνη, σε βαθμό που μπορεί να φτάνει μέχρι τη βαθιά οικολογία (deep ecology), την πεποίθηση, δηλαδή, πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να ιεραρχείται σημαντικότερος από το οικοσύστημα, τον βιοκεντρισμό, την ιδέα πως ο άνθρωπος δεν είναι ούτε ανώτερος ούτε κατώτερος άλλων ζωντανών οργανισμών, και τη βιοφιλία, την εγγενή, δηλαδή, συναισθηματική οικειότητα του ανθρώπου με άλλους ζωντανούς οργανισμούς. Σε κάθε περίπτωση, εισβάλλει στην τέχνη το περιβάλλον και ό,τι το απαρτίζει ως κάτι που αξίζει να έχει μία καλύτερη θέση και να προστατευτεί.
Η εξέλιξη συμβαίνει πολύ αργά, και οι όποιες αλλαγές, αν μετριούνται, μετριούνται σε δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, από τότε που εμφανίστηκε η γεωργία, ο άνθρωπος έπαψε να είναι κυνηγός και τροφοσυλλέκτης. Έκτοτε, ο ρυθμός της αλλαγής στον πολιτισμό έχει ξεφύγει σε σχέση με τον ρυθμό εξέλιξης στη βιολογία. Οι εξελικτικοί ψυχολόγοι μιλάνε για ένα είδος πιθανής αναντιστοιχίας ανάμεσα στις συνθήκες της σύγχρονης ζωής και την ψυχική οργάνωση του ανθρώπου στην Πλειστόκαινο. Εξελιχθήκαμε για να ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες συνύπαρξης με τους άλλους σε μικρές, συνεκτικές ομάδες και σε άμεση επαφή με τη φύση – καμία σχέση με όσα βιώνουμε τώρα. Το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας των προγόνων μας ήταν δοσμένο στην αναζήτηση φαγητού, καταφυγίου και ασφάλειας. Σήμερα, τα εκβιομηχανοποιημένα έθνη δεν έχουν τέτοιες αναζητήσεις. Τουναντίον, η ενέργειά τους καταναλώνεται στην υπερκατανάλωση έτοιμων αγαθών που δεν χρειάζονται κυνήγι, και που πιθανόν καταστρέφουν το περιβάλλον. Η βιομηχανία και η τεχνολογία μάς απομάκρυναν από την άμεση εξάρτηση που είχαμε από τον φυσικό κόσμο, αλλά μέσα μας δεν έπαψε η ψυχική εξάρτηση από αυτόν, όπως έχει αναπτυχθεί εξελικτικά. Όλη η τέχνη είναι γεμάτη από αυτά τα ωραία, από τα οποία είμαστε ακόμη “εξαρτημένοι”: η γη, ο ουρανός, τα αστέρια, το φεγγάρι, οι θάλασσες, και τόσα άλλα. Δεν γίνεται αυτά να “πεθάνουν” μέσα μας, και το να είμαστε μάρτυρες του θανάτου τους λόγω της κλιματικής αλλαγής ή της μόλυνσης του περιβάλλοντος δεν μπορεί παρά να μας κάνει να θλιβόμαστε – και να ανησυχούμε σοβαρά. Είμαστε μέρος όλων αυτών. Πού θα πάμε, αν αυτά πάψουν;
Εντός αυτών των σύγχρονων αναζητήσεων στη λογοτεχνία, διαβάζεται η ποιητική συλλογή Wellwater (Νερό Πηγής) της Karen Solie. Η ποιήτρια γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Καναδά, στο νοτιοδυτικό Saskatchewan, και η ποίησή της καταγράφει τις διαδρομές του μυαλού μέσα σε τοπία που αλλάζουν. Έχει έξι ποιητικές συλλογές στο ενεργητικό της, με την τελευταία, το Wellwater, να αποσπά έξι διαφορετικά βραβεία ποίησης στον Καναδά και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σε αυτή τη συλλογή, μιλάει για θέματα ιδιοκτησίας, φύσης και κληρονομιάς δίπλα σε θέματα ασθένειας και μνήμης. Μιλάει για την οικονομική και περιβαλλοντική κρίση και για τον τρόπο που η αναζήτηση του κέρδους αλλάζει τη σχέση μας με το περιβάλλον και τον χώρο – άλλες πόλεις, άλλα σπίτια, άλλοι άνθρωποι, άλλες πόρτες, Airbnbs, τα φαντάσματα αυτών που υπήρχαν και ενός κόσμου που χάνεται. Μιλάει, επίσης, για το πώς η επιθετική εκμετάλλευση της γης αλλάζει τον Καναδά που αυτή θυμάται.
Στο πρώτο ποίημα της συλλογής, η ποιήτρια ξεκινάει από τις ρίζες – της κατοικίας και της ύπαρξης. Η Σουίτα στο Υπόγειο (Basement Suite) λέει, ανάμεσα σε άλλα: “Στο υπόγειο είσαι πιο κοντά στον Θεό, όντας / πλησιέστερα στη συνέπεια, στα πλάσματα που κανείς δεν αγαπά / πέρα από τους ειδικούς. Έντομα στα φασόλια / στο ρύζι, στα τριαντάφυλλα, στα μπιζέλια, / στο αλεύρι, στα αμπελόφυλλα, και στις φράουλες, / ένα έντομο για κάθε σκοπό κάτω απ’ τον ουρανό”[1].
Στο ομώνυμο ποίημα της συλλογής, το Wellwater, συνδυάζει μία παιδική ανάμνηση με την εποχή που η ποιήτρια μπορούσε ακόμη να πίνει καθαρό νερό από το πηγάδι.
Στο ποίημα Αυτό που έμαθες μικρός είναι πάντα πολύ οικείο υπάρχει η συνομιλία θείας και ανηψιού, στην οποία ο μικρός λέει: “θεία, νομίζω πως υπάρχουν δύο είδη από σχήματα. / Αυτά που αντικαθίστανται, και τα αναντικατάστατα. / Τρίγωνα, κύκλοι, τετράγωνα, αυτά μπορούμε να τα φτιάξουμε. Αλλά αυτό / – κράτησε στο χέρι του έναν σβόλο από χώμα – / είναι τυχαίο. Δεν θα ξανασυμβεί.”.
Στο ποίημα Παραβολές του Αρουραίου μιλάει για το, ή στο, ρυπαρό ζώο που είναι ο άνθρωπος: “Όπως και να έχει, αρουραίε, δεν μπορείς να ζήσεις εδώ. / Οι συνήθειές σου είναι ασύμβατες / με τα δικά μας σχέδια εσωτερικού χώρου / όπως και οι δικές μας συνήθειες έχουν καταστήσει μη κατοικήσιμο / και το παραμικρό κομμάτι όλου αυτού του μεγάλου κόσμου / στον οποίο χωράμε και τρυπώνουμε. / Οι φάκες έχουνε στηθεί, μα δεν τις έστησα εγώ. / Ούτε, όταν έρθει η ώρα, θα είμαι εγώ αυτή / που θα πετάξει το σώμα σου έξω. / Αυτό δεν θέλω να συμβεί. Ωστόσο, φαντάζομαι / όπως όλα τα ζώα των οποίων τα κόκαλα / γίνονται στα χέρια μας σκουπίδια / θα συμβεί κι αυτό. Αρουραίε, σε αντίθεση με εσένα ντρέπομαι / για αυτά που κάνω, δηλαδή το τίποτα”.
Το 2020 η καταιγίδα Dennis ήταν ένας από τους πιο έντονους εξωτροπικούς κυκλώνες που καταγράφηκαν ποτέ, προκαλώντας εκτεταμένες πλημμύρες και καταστροφές. Σε αυτές, τρυπώνουν οι Αλεπούδες, στο ομώνυμο ποίημα: “έψαξαν καλά την πεσμένη οξιά / τις ρίζες της, εκτεθειμένες σαν το διαμέρισμα / κάποιου που έχει αποδημήσει / χωρίς να έχει προλάβει πρώτα να τακτοποιήσει”.
Το Εθνικό Πάρκο Grasslands στον Καναδά καλύπτει 750 τετραγωνικά χιλιόμετρα γης στο νότιο Saskatschewan, στα σύνορα με τη Montana. Εκεί αναμετριέται ο άνθρωπος και το τοπίο, και η αξία του ανθρώπου με την αξία κάθε άλλης ζωής, με την ποιήτρια να δίνει, στο ποίημα The Grasslands, ρομαντικές περιγραφές της καναδικής φύσης δίπλα σε σύγχρονες πρακτικές εκμετάλλευσης: “Το καλύτερο πράγμα για αυτό [το πάρκο] ίσως είναι πως εμείς δεν είμαστε εδώ – / αλλά τι αξία έχει ένα μέρος αφημένο μόνο του; / Καμία αξία, λένε οι εταιρείες πετρελαίου”. Λίγο αργότερα στο ποίημα, το ίδιο ερώτημα, άνθρωπος ή φύση, επανέρχεται ως εξής: “η κοφτερή αλεπού, ο σοφός αγριόγαλος, η υπόγεια κουκουβάγια, / μαυροπόδαρες νυφίτσες / ήρθαν ξανά, όλα τα άλλα δεν υπάρχουν / Αυτά ανήκουν στον εαυτό τους, όπως εσύ ανήκεις στον εαυτό σου, / είναι πιο δύσκολο να τα επαναφέρεις παρά να τα καταστρέψεις. / Και τι αξία έχεις εσύ / αν μείνεις μόνος;”
Το 2023 ήταν η χειρότερη χρονιά για τον Καναδά από άποψη πυρκαγιών, αφού 6.6% των δασών της πολιτείας της Alberta έγινε στάχτη. Εξ ου και το ποίημα Καπνός: “Βλέποντας πλέον καθαρά λέμε πως έφυγε η ομίχλη, / έχει καθαρίσει η ατμόσφαιρα από τον καπνό, η σκόνη / έχει κατακαθίσει, και τώρα μπορούμε να δούμε, / αλλά αυτό που προκύπτει δεν είναι ξεκάθαρο / μα μια σειρά από καινούργιες αμφιβολίες. Ο κόσμος / θα είναι έτσι και στο μέλλον, και όχι μόνο τώρα;”
Η συλλογή είναι αφιερωμένη στη μνήμη του πατέρα της ποιήτριας, Howard Solie. Στο ποίημα Starcraft, σαν παρηγοριά, όλη η ομορφιά της φύσης, ακόμη και οι καταιγίδες, ανοίγουν μία διάσταση να μιλήσεις με αυτούς που έχασες, και να τους δεις ξανά, σε μία προσφιλή εικόνα ψαρέματος, σε μία λίμνη, και όλα να αρχίσουν και να τελειώσουν εκεί που αρχίζουν και τελειώνουν – στο νερό.
Ο κόσμος μας είναι ένα όμορφο μέρος και ένα φριχτό μέρος – σε απόλυτη ισορροπία αυτοί οι χαρακτηρισμοί, σε αστάθεια όμως το περιβάλλον μας. Αυτό φαίνεται να επικοινωνεί η συλλογή Wellwater και στα 42 ποιήματα.
Πρόσφατη έρευνα του κέντρου Re.Climate του Πανεπιστημίου Carleton (Ottawa) στον Καναδά έδειξε πως η προτεραιοποίηση του περιβάλλοντος και της ανάγκης αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής έχει πέσει στους Καναδούς από τότε που ο Τραμπ επανεξελέγη και άρχισε να απειλεί την οικονομία της χώρας τους. Περισσότεροι άνθρωποι, σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία, πιστεύουν πως ναι μεν υπάρχει κλιματική αλλαγή, αλλά δεν είναι τόσο επείγουσα η ανάγκη αντιμετώπισής της, ενώ ταυτόχρονα αυξήθηκε το ποσοστό των ανθρώπων που θεωρούν τη βιομηχανία (πετρελαίου και αερίου και νέων υποδομών) και την οικονομία σημαντικότερες της κλιματικής αλλαγής.
Σε παλαιότερη συνέντευξή της, η Karen Solie ισχυρίστηκε πως ο διαχωρισμός σε ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον είναι που κάνει την κλιματική κρίση να φαίνεται ως αναπόφευκτη συνέπεια του πρώτου. Όχι, υπάρχει μόνο φυσικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο δρούμε και το οποίο καταστρέφουμε, και το οποίο όμως είναι το μόνο που μας θρέφει και μας συντηρεί. Αν θεωρήσουμε πως άλλη ατζέντα έχει η φύση και άλλη ο άνθρωπος, τότε ναι, μοιάζει σαν ο άνθρωπος να καταστρέφει τη φύση χωρίς να το θέλει, αλλά επειδή επιδιώκει την πρόοδο στη δική του ατζέντα – τεχνολογική, επιστημονική.[2]
Στην ίδια συνέντευξη, η Solie καταλήγει πως η ποίηση έχει πάντα πολιτικό χαρακτήρα. Ακόμη κι όταν μόνο εμμέσως, ή υπογείως, ή μεταφορικά θίγει πολιτικά θέματα. “Είμαστε κομμάτι των ιστορικών αφηγημάτων, επισήμων ή ανεπισήμων, και έτσι είναι και οι ιστορίες που λέμε, τα τραγούδια που τραγουδάμε και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε”. Με την κλιματική αλλαγή να απειλεί πλέον και τις δροσερές και πράσινες χώρες όπως είναι ο Καναδάς, η τέχνη επιστρέφει στο περιβάλλον ως θέμα, και η Οικοποιητική γίνεται, μοιραία, και ορθά, οικοπολιτική.
*Η Μαρία Δαλαμήτρου είναι Εκπαιδευτικός/Δρ. Λογοτεχνίας
[1] Όλα τα ποιήματα στο παρόν άρθρο είναι από τη συλλογή Wellwater (London: Pan Macmillan, 2026), σε μετάφραση δική μου. Μεταφράζονται αποσπάσματα, και όχι ολόκληρα ποιήματα.
[2]https://therumpus.net/2018/09/28/the-rumpus-interview-with-karen-solie/
