Αρκτικός ζόφος (της Νίκης Κώτσιου)

0
519

 

 

Της Νίκης Κώτσιου.

Ο «Σκοτεινός Αρκτικός»(μτφρ. Γιώργος Μπλάνας, εκδ. Ψυχογιός) του Ίαν Μακγκουάιρ   διαθέτει μια ασυνήθιστη γοητεία που καθηλώνει. Πάνω στον καμβά της απέραντης παγωμένης θάλασσας ξεδιπλώνεται μια αρχετυπική περιπέτεια, που περιλαμβάνει την προαιώνια πάλη του καλού με το κακό αλλά και πολλά ακόμη ιδιαίτερα στοιχεία που προσδίδουν στο μυθιστόρημα ένα αναπάντεχο εύρος και βάθος. Ο Σκοτεινός Αρκτικός είναι επίσης μια αστυνομική ιστορία μυστηρίου  που γίνεται στο τέλος θρίλερ αλλά και μια τραγωδία εκδίκησης, που αφορά δύο διαμετρικά αντίθετους χαρακτήρες. Ντικενσιανοί απόηχοι και ατμόσφαιρες από Κόνραντ και Μέλβιλ διατρέχουν απ’ την αρχή μέχρι το τέλος το βιβλίο  προσδίδοντάς του αρώματα  εξαίσια, ενώ η γραφή παραμένει μοντέρνα και πρωτότυπη.

Στην αρένα του Σκοτεινού  Αρκτικού, το κακό αντιπροσωπεύεται ανάγλυφα από τον Χένρι Ντραξ, έναν διεφθαρμένο  και βάρβαρο φαλαινοθήρα που μπαρκάρει με το πλοίο Volunteer, έχοντας προηγουμένως διαπράξει μια σειρά ειδεχθών ατιμώρητων εγκλημάτων. «Η σταβλίσια μυρωδιά του Ντραξ, πυκνή, σχεδόν βρώσιμη, κυριαρχεί στο δωμάτιο. Είναι σαν κτήνος που ησυχάζει  στο στάβλο του, μια δύναμη της φύσης προσωρινά τιθασευμένη και κατευνασμένη». Ο Ντραξ περιγράφεται σαν ένας περίπου ψυχοπαθητικός δολοφόνος. Δεν έχει  συναισθήματα και αναστολές, ακολουθεί τα πιο χυδαία και ταπεινά του ένστικτα, δε νιώθει ενοχές. Είναι  ένα  ανεξέλεγκτο στοιχείο της φύσης, που λειτουργεί  ασύδοτα, βάσει  ανεπεξέργαστων  παρορμήσεων, σπέρνοντας  στο πέρασμά του την καταστροφή. Εκτός όμως από τον ερπετοειδή  Ντραξ, που ενσαρκώνει το κυτταρικό, σατανικό κακό, υπάρχουν στο Volunteer και άλλοι, λιγότερο αμετανόητοι τύποι, που επιλέγουν το κακό εξαιτίας των περιστάσεων. Το πλήρωμα του πλοίου έχει να παρουσιάσει μια τυπολογία του κακού με ποικίλες διαβαθμίσεις, εντάσεις και διακυμάνσεις , που αρχίζει από  το πιο  ανώδυνο κακό και καταλήγει στην απόλυτη αποθηρίωση.

Βρισκόμαστε στα μέσα του 19ου αιώνα στο Γιόρκσερ. Στο ίδιο πλοίο επιβιβάζεται και ο νεαρός  ιρλανδός γιατρός Πάτρικ Σάμνερ, που έχει αποταχθεί με ατιμωτικό τρόπο από τον στρατό, για ένα  ολίσθημά του στην πολιορκία του Δελχί. Ο Σάμνερ, που είναι άνθρωπος με συνείδηση,  αποσιωπά το παρελθόν του και  καταφεύγει στο φαλαινοθηρικό ως  χειρούργος του πλοίου ελπίζοντας ότι εκεί θα αποφύγει τις ενοχλητικές ερωτήσεις.  Για τον Ντραξ, δεν υπάρχει παρελθόν. Κάθε βαρβαρότητα που διαπράττει, διαγράφεται απ’ το μυαλό του και δεν τον απασχολεί περαιτέρω. Αντίθετα, ο Σάμνερ βασανίζεται από αναμνήσεις και ενοχές, που τον στοιχειώνουν και τον οδηγούν στη χρήση οπίου αλλά και στην παρηγορητική μελέτη της Ιλιάδας. Μοναδικός του φίλος στο καράβι, ο Γερμανός Ότο, που μελετά τα θεοσοφικά του Σβέντεμποργκ αναζητώντας το νόημα στην παρουσία  και τα σημάδια του θεού. Εμπειριστής και άθεος ο Σάμνερ αντιδικεί κατά καιρούς με τον  Ότο αλλά οι δυο αυτοί δεν παύουν να αποτελούν την ενιαία ομάδα  του καλού  απέναντι σ τους υπόλοιπους (λευκούς).

Υπάρχει μια επιπλέον διάσταση στην ανάδυση του κακού, που τονίζεται μετ’ επιτάσεως στον Σκοτεινό Αρκτικό, αν και δεν αποτελεί το μείζον θέμα. Ο συγγραφέας  επιμένει  στο κακό που πηγάζει ειδικά  από τον(λευκό) άνθρωπο. Η  δυτική απληστία  στηλιτεύεται   μέσ’ από  τις εκτενείς αναφορές στη  βρετανική αποικιοκρατία( πολιορκία του Δελχί), αλλά και μέσ’ από τις διάσπαρτες αιχμές για την υπερβολή και  τη σκανδαλώδη  εκμετάλλευση που συνεπάγονταν το εκτεταμένο εγχείρημα της φαλαινοθηρίας. Οι Εσκιμώοι, που θα συναντήσουμε στη συνέχεια του βιβλίου, διαθέτουν  μια εγγενή αθωότητα και , σε γενικές γραμμές,εμφανίζονται δεκτικοί στο καλό.

Ωστόσο, δεν είναι μόνο ο άνθρωπος κακός στον Σκοτεινό Αρκτικό. Ολόκληρη η φύση γίνεται αντιληπτή  σαν μια τεράστια εκκλησία του κακού, σαν μια τεράστια μηχανή παραγωγής βίας όπου κάθε στιγμή διαπράττονται ασύλληπτες φρικαλεότητες όχι μόνο μεταξύ ανθρώπων αλλά και μεταξύ ζώων ή μεταξύ ανθρώπων και ζώων. Ο Μακγκουάιρ δεν φείδεται λεπτομερειών και καταθέτει περιγραφές  ωμά σοκαριστικές όχι μόνο  από τον πόλεμο στο Δελχί και το  φονικό  κυνήγι της φάλαινας,  αλλά και από  τους αλληλοσκοτωμούς των ζώων και τις επιθέσεις των ζώων σε ανθρώπους. Σκληρές σκηνές απ’όλο το φάσμα της  φυσικής βίας διαδέχονται η μία την άλλη φτιάχνοντας ένα ζοφώδες πανόραμα αγριότητας και κτηνωδίας, που δεν το χωράει ο νους. «Ο Τζόουνς παίρνει ένα καινούριο λοστάρι από τη βοηθητική βάρκα, περιμένει έναν από τους καρχαρίες να πλησιάσει αρκετά κοντά και ύστερα τον καρφώνει, ανοίγοντας μια πληγή τριάντα εκατοστών στο πλευρό του. Μια αραιοπλεγμένη γιρλάντα από εντόσθια ροζ, κόκκινα και μοβ βγαίνει αμέσως από την πληγή. Ο λαβωμένος καρχαρίας χτυπιέται βίαια για μια στιγμή, και ύστερα λυγίζει προς τα πίσω και αρχίζει αμέσως να καταβροχθίζει τα ίδια του τα σωθικά».

Ο Σκοτεινός Αρκτικός γίνεται το θέατρο μιας τερατώδους αιματοχυσίας, που υπαγορεύεται από το ένστικτο της επιβίωσης και ξεδιπλώνεται σε κάθε πτυχή  της ζωής πάνω στον πλανήτη οδηγώντας σε εκατόμβες. Ωστόσο, όλη αυτή ωμότητα  αποδίδεται συχνά  με έναν αναπάντεχο σκοτεινό λυρισμό και με μια πρόζα λαμπερή και κοφτερή σα διαμάντι. «Η αρκούδα χασμουριέται μια φορά, γυμνώνει τα δόντια της, και, ύστερα, χωρίς προειδοποίηση και προφανή σκοπό, σηκώνεται στα πισινά της πόδια σα ζώο τσίρκου, μένοντας για μια στιγμή μετέωρη, σαν οβελίσκος από ασβεστόλιθο στο φόντο ενός ουρανού που αιμορραγεί χιόνι  και γαριασμένο φεγγάρι». Η παγωμένη απεραντοσύνη της αρκτικής θάλασσας  στο τέλος μηδενίζει τα πάντα, καταπίνοντας τα πτώματα, απορροφώντας εξίσου το καλό και το κακό . Η θάλασσα  είναι  κι αυτή ένας ακόμη αινιγματικός, απροσπέλαστος  χαρακτήρας, που συμμετέχει στη δράση, προκαλεί τα γεγονότα  και άλλοτε  παρακολουθεί βουβά κι αμέτοχα, άλλοτε   επιδικάζει τιμωρίες επί δικαίων και αδίκων σώζοντας ή  αφανίζοντας.

Το δράμα της σύγκρουσης ανθρώπου-φύσης  εντατικοποιείται με αλησμόνητες  εικόνες νατουραλιστικής έντασης , ακρίβειας και οξύτητας. Στη βιβλική πάλη που παρακολουθούμε  εμπλέκεται από τη μια ο άνθρωπος ως κάτοχος ή μη ηθικής συνείδησης και , από την άλλη, η  α-ήθικη φύση που βρίσκεται πέραν του καλού και του κακού. Ο Σάμνερ είναι μια συνείδηση σε εγρήγορση, που διαθέτει ηθικά αντανακλαστικά μέσα σ’ένα περιβάλλον  σκληρού αγώνα επιβίωσης, όπου ο ηθικός κανόνας μοιάζει να χάνει την όποια σημασία του. Παρά ταύτα, ο Σκοτεινός Αρκτικός είναι  κυρίως ένα μυθιστόρημα περιπέτειας και καταιγιστικής δράσης, και δευτερευόντως ένα μυθιστόρημα ιδεών. Ο  Ίαν Μακγκουάιρ είναι ένας δεινός στιλίστας αλλά κι ένας συγγραφέας που ξέρει να προσδίδει καινούριο  βάθος και ουσία σε μια πλοκή που, με άλλη διαχείριση, θα φάνταζε απλώς παρωχημένη. Εξαιρετική η μετάφραση του Γιώργου Μπλάνα, αξιομνημόνευτο το λεπτοδουλεμένο  αποτέλεσμα της εργασίας του.

 

info: Ίαν Μακγκουάιρ: Σκοτεινός Αρκτικός, μτφρ. Γιώργος Μπλάνας, σελ.376, εκδ. Ψυχογιός,2017

 

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here