Ίταλο Καλβίνο: H ηθική της λογοτεχνίας

2
872

 

 

 Της Μαρίας Σπυριδοπούλου. 

 

Παράλληλα με τη λογοτεχνική του δραστηριότητα ο Καλ­βίνο ανέπτυξε και τη δραστηριότητα του δοκιμιογράφου. Τον απασχόλησαν θεωρητικά προβλήματα όπως οι σχέσεις της λογοτεχνίας με τη φιλοσοφία και την επιστήμη, η εξέλιξη και οι τάσεις του σύγχρονου μυθιστορήματος, οι διαφορές ανάμεσα στη γλώσσα της ποίησης και της πολιτικής. Τα Αμερικάνικα μαθήματα είναι το τέταρ­το και τελευταίο θεωρητικό βιβλίο του και αποτελεί­ται από πέντε διαλέξεις με θέμα τη λογοτεχνία, τις οποίες επρόκειτο να δώσει κατά το ακαδημαϊκό έτος 1985-1986 ο καλεσμένος στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ Ιταλός συγγραφέας.

Εν είδει πνευματικής διαθήκης, ο Καλβίνο εδώ αναλύει, περιγράφει, υ­ποδεικνύει πέντε ιδιότητες που πρέπει να διαφυλάξει η λογοτεχνία: την ελαφρότητα, την ταχύτητα, την ακρίβεια, την οπτικότητα και την πολλα­πλότητα. Επιχειρεί ένα είδος απολογισμού της πορείας της λο­γοτεχνίας και αφήνει να διαφανούν οι λεπτές σχέσεις που συνδέουν τα δικά του αφηγηματικά έργα με κείμενα αγαπημένων του συγγραφέων όπως οι Μπόρχες, Περέκ, Κενώ, Λεοπάρντι. Συγχρόνως κάνει έναν απολογισμό της μακρόχρονης ιστορίας του ανθρώπινου πολιτισμού μέ­σα από τις νεωτερικές επιστημονικές θεωρίες του Γαλιλαί­ου περί σύμπαντος, τη «φυσική φιλοσοφία» της ιταλικής Αναγέννησης του Καμπανέλλα και του Μπρούνο αλλά και τις ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης: τα quarks, τα «μηνύ­ματα DNA», τα bits της πληροφορικής… Έτσι ο λόγος της κριτικής, ο λόγος της αφήγησης και ο λόγος της ανάλυσης συνυφαίνονται αριστοτεχνικά, ενσωματώνοντας παραθέματα, αυτοβιογραφικές αναφορές, αναμνήσεις, κριτικά σχόλια.

Πρόκειται για ένα μαγικό ταξίδι στη γνώση και στις ποι­ητικές εκφάνσεις της, μια πνευματική παρακαταθήκη μιας εμπειρίας που αποκρυσταλλώνεται μέσα από πέντε έννοιες πολύσημες και πολυεδρικές, οι οποίες φωτίζουν σαν αστερισμοί κάθε φορά και από διαφορετική οπτική γωνία το σύμπαν της λογοτεχνικής δημιουργίας· το επαναπροσδιορίζουν αναδεικνύοντας ένα α­κόμη άφατο στοιχείο του, κρυμμένους θησαυρούς και νοήματα, χωρίς όμως ποτέ να εγκλωβίσουν το σύμπαν αυτό στη μονοδιάστα­τη λογική της ερμηνείας, της αξιολόγησης και της ιεράρχησης. Οι πέντε κατηγορίες λειτουργούν ωστόσο και ως μεταφορές ενός δυνητικού λο­γοτεχνικού συστήματος, αυτού που είχε στο νου του ο Καλ­βίνο όταν κατασκεύαζε με την ίδια θεωρητικο-δημιουργική ή επιστημονικο-ποιητική φαντασία τις Αόρατες πόλεις, το Κάστρο των διασταυρωμένων πεπρωμένων, το Πάλομαρ… Με οδηγό την έλλογη φαντασία και το ποιητικό esprit de géométrie που τον χαρακτηρίζει, ο Καλβίνο μάς δίνει λοιπόν, σ’ αυτό το μαγευτικό εγχειρίδιο ύφους, τις συντεταγμένες της δικής του Ποιητικής, μας αποκαλύπτει τις ανησυ­χίες και τους προβληματισμούς του ως συγγραφέας, δοκιμιογρά­φος, πνευματικός άνθρωπος.

Καθεμιά όμως από αυτές τις λογοτεχνικές αξίες προσδιορίζεται και συμπληρώνεται  και μέσα από την αντίθετή της. Ο Λεοπάρντι, ο ποιητής του ακαθόριστου των αισθήσεων, δεν μπορεί παρά να είναι ο ποιητής της ακρίβειας· ο Καβαλκάντι,  και ο Δάντης, χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι μιας πολύπλοκης φιλοσοφικής και θεολογικής θεωρίας αντίστοι­χα, είναι οι ποιητές της ελαφρότητας· το κρύσταλλο συνδέε­ται με τη φλόγα, η ψυχρή φαντασία με την ευφάνταστη ορ­θολογικότητα, ο εξωστρεφής θεός του εμπορίου, ο Ερμής, με τον μελαγχολικό Κρόνο· η γεωμετρική αφαιρετικότητα της σκακιέρας και των άδειων τετραγώνων της, εμβλημάτων του μηδενός, είναι άμεσα συνυφασμένη με την ιστορία του ξύλου από το οποίο είναι φτιαγμένη, δηλαδή η μορφή με την ύλη, το κενό με το συμπαγές. Ο Καλ­βίνο ομολογεί έτσι ότι, ενώ είναι κρόνιος ως ψυχοσύνθεση, θα ε­πιθυμούσε να είναι ερμείος και ότι όλα όσα γράφει αντανα­κλούν αυτές τις δύο τάσεις, με τον ίδιο τρόπο που και «στις Αόρατες πόλεις κάθε έννοια και κάθε αξία είναι διττή, ακόμη και η ακρίβεια».

Η ποιητική του είναι παλινδρομική, χωρίς δογ­ματισμούς, και δεν προσφέρει οριστικές εξηγήσεις ή βεβαιότη­τες, ενώ συνάμα αποδεικνύει πόσο απατηλή είναι η αξίωσή μας να πρεσβεύουμε απόλυτα πιστεύω. Η σκέψη του, αναλυτική και παρατακτική και αεικίνητη, προβάλλει διαρ­κώς συμμετρίες και ομοιότητες· διατυπώνει θέσεις και αντι­θέσεις που δεν απολήγουν σε μια παρηγορητική σύνθεση. Αντίθετα, χρησιμεύουν ως δαυλοί για τη διερεύνηση του σκότους, ως εργαλεία έρευνας μιας άλυτης διαλεκτικής που μεταμορφώνεται συνεχώς για να αποφύγει τον πειρασμό του οριστικού και τη λογική μιας ενιαίας και συστηματικής πρότασης για τη λειτουργία και τις αξίες της λογοτεχνίας. Αυτό που έχει σημασία είναι η σπίθα που ανάβει από τη μα­γική αυτή συνάντηση των εννοιών και η δυναμική της αέ­ναης εκτύλιξης νοημάτων και εικόνων, αόρατα συνδεδεμέ­νων μεταξύ τους. «Κάθε προσανατολισμός προϋποθέτει α­ποπροσανατολισμό. Μόνο όποιος έχει χαθεί μπορεί να σω­θεί. […] Ο λαβύρινθος έχει γίνει για να χάνεται και να περιπλανιέται όποιος μπαίνει. Απο­τελεί όμως και μια πρόκληση για τον επισκέπτη για να ανα­κατασκευάσει το σχέδιό του και να διαλύσει τη δύναμή του. Αν τα καταφέρει, θα έχει καταστρέψει το λαβύρινθο· δεν υ­πάρχει λαβύρινθος για όποιον τον έχει διασχίσει»[1].

Η γραφή του Καλβίνο στα Αμερικάνικα μαθήματα είναι αποσπασματική, ογκομετρι­κή και όχι γραμμική, αρμονική και όχι μελωδική· διασταυ­ρώνει και περιπλέκει τα νήματα της σκέψης και μας οδηγεί πράγματι σ’ έναν εννοιολογικό λαβύρινθο. Εδώ τίποτε δεν θεωρείται δεδομένο και γίνεται προσπάθεια να δοθεί μια απάντηση για τη λογοτεχνία μέσα από το τμη­ματικό, το αποσπασματικό, το μοριακό. Το κέντρο του λαβυρίνθου, αν υπάρχει, είναι η λο­γοτεχνία υψωμένη στο τετράγωνο, το πολυσήμαντο νόημά της, η μοναδικότητά της («υπάρχουν πράγματα που μόνο η λογοτεχνία μπορεί να εκφράσει με τα δικά της ιδιαίτερα μέ­σα») και η πολύτιμη παρουσία της στη ζωή όλων μας. Η λογοτεχνία προβάλλει εντέλει ως ηθική ασπίδα ενάντια στη βαρβαρότητα και την παρακμή του κόσμου· ως γνωστικό εργα­λείο για την ταξινόμηση της άμορφης μάζας της πραγματικότητας-χάους· ως περιοχή ευταξίας στη μη αναστρέψιμη πορεία αποσύνθεσης του σύμπαντος. Η πιο μαγευτική διάστασή της ίσως είναι η προσπάθειά της να βγει έξω από τα όρια της γλώσσας και να δώσει το λόγο στις Σειρήνες και στο τραγούδι τους: «απώτατο σημείο άφι­ξης της γραφής, τελευταίο πυρήνα της ποιητικής λέξης»[2]. Και η μοναδικότητά της ίσως έγκειται στην προσπάθειά της να μας κάνει να βγούμε έξω από τον εγωιστικό και περιορισμέ­νο εαυτό μας, «όχι μόνο για να διεισδύσουμε σε άλλα εγώ, παρόμοια με το δικό μας, αλλά για να δώσουμε το λόγο σε αυτό που δε μιλάει, στο πουλί που στέκεται στην υδρορροή, στο δέντρο την άνοιξη και στο δέντρο το φθινόπωρο…».

 

Η Μαρία Σπυριδοπούλου είναι η μεταφράστρια του βιβλίου “Αμερικάνικα Μαθήματα” που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Καστανιώτη

kalbino

 


[1] Hans Magnus Enzensberger στο Italo Calvino, Cibernetica e fantasmi, σ. 179.

[2] Italo Calvino, Livelli della realtà, Una pietra sopra, σ. 323

2 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Είμαι βέβαιη πως τα “Αμερικάνικα Μαθήματα” θα είναι ένα θεωρητικό έργο με μεγάλο ενδιαφέρον. Ο δυνητικός κόσμος του Italo Calvino έχει παρουσιαστεί εναργώς και στο “Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης…”, αφού και εκεί τίποτα δεν θεωρείται δεδομένο και στο κέντρο ενός αβέβαιου σύμπαντος υψώνεται η λογοτεχνία, η μόνη ικανή να καταλύσει κάθε σύστημα ελέγχου τόσο της ατομικής όσο και της διανθρώπινης συνείδησης. Όμως, η αποκρυστάλλωση των απόψεών του σε ένα εννοιολογικό κείμενο θα είναι εκφραστικά (γλωσσικά και υφολογικά) σαφώς διαφοροποιημένη. Μου άρεσε και το παράθεμα από τον Enzenberger. Και ο τελευταίος, άλλωστε, με το δράμα-ντοκουμέντο η “Ακρόαση της Havanna” θέλησε να διερευνήσει την επίδραση της τέχνης στο κοινό και να μεγιστοποιήσει, κατά το δυνατόν, τη συμμετοχή του ( Η έως τότε βεβαιότητα της παραγωγής και της παρουσίασης του έργου έδωσε τη θέση της στην υποψία της επίδρασης και της πρόσληψής του). Η άρση της παγίωσης και της καθολικότητας και η προβολή της λογοτεχνίας ως ηθικού ερείσματος ενάντια στην αλλοτρίωση του σύγχρονου κόσμου, όπως διάβασα ότι αναδεικνύονται μέσα από τα “Αμερικάνικα Μαθήματα”, είναι απόψεις που φαντάζουν ιδιαίτερα ελκυστικές για την ανάγνωση του θεωρητικού αυτού έργου του Calvino. Περιμένουμε, λοιπόν, με ανυπομονησία την έκδοσή του…

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here