Για την αγάπη της γεωγραφίας και της λογοτεχνίας (του Δ. Κωστόπουλου)

0
317

του Δημήτρη Κωστόπουλου.

“Τότε , σ’ εκείνο το πλωτό μαντρί του Νώε, που τόσο μερακλίδικα το καλαφάτισε η φήμη
του, ανάμεσα σε όλα τα προς διάσωση ήταν και η ουτοπία.” Κική Δημουλά

Η ουτοπία δεν ήταν πάντα μια πολιτική ιδέα με επαναστατικές αναφορές, αλλά μάλλον
μια αναφορά ανάμνηση σε ένα χαμένο οριστικά παράδεισο. Ο ίδιος ο σερ Τόμας Μουρ
που έπλασε τον όρο που σημαίνει εξ ίσου “καλό μέρος” και “πουθενά”, στην Ουτοπία
του (1515), τοποθέτησε την κοινότητα του σε μια απομακρυσμένη χώρα. Ο ουτοπισμός
ήταν μάλλον ένα κίνημα απόσυρσης από τον κόσμο, προτού να γίνει μια απόπειρα
βίαιου ανασχηματισμού του κόσμου. Όπως σωστά παρατηρεί ο John Gray, πριν από
διακόσια χρόνια οι άνθρωποι αναζητούσαν τις τέλειες κοινωνίες σε μακρινά μέρη που
δεν καταγράφονταν στους χάρτες.1
Μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα η μόνη σχεδόν terra ingognitta ήταν η μαύρη
Αφρική, στην οποία τολμούσαν μόνο κάποιοι εξαθλιωμένοι ιεραπόστολοι και
εξερευνητές, αλλά κυρίως οι Άραβες δουλέμποροι. Ο τηλέγραφος, ο σιδηρόδρομος και
τα ατμόπλοια προάγγελοι της πρώιμης παγκοσμοποίησης του 20ου αιώνα, όμως θα
αλλάξουν την γεωπολιτική θεώρηση του κόσμου. Οι πρόοδοι της ιατρικής αλλά κυρίως
το πολυβόλο Maxim, επιτρέπουν πια την οργανωμένη κάθοδο του χριστιανικού
κόσμου. Οι διαπιστώσεις του υποπρόξενου Τζων Κιρκ: “Θα μπορούμε πια να
ταξιδέψουμε άνετα και άφοβα στο εσωτερικό της ηπείρου, να εκπολιτίσουμε τους
ντόπιους, να κάμψουμε κάθε αντίσταση.” σύντομα θα έπαιρναν το ιστορικό
αποικιοκρατικό σχήμα τους που τεμάχισε με σύνορα επί χάρτου την Αφρική.
Ταυτόχρονα το ευρωπαϊκό πνεύμα ταλαντευόταν ανάμεσα στην παραδοσιακή αντίληψη
της Dame Nature που επαναφέρει σχεδόν θρησκευτικά ο Thoreau το 1854 και την
φύση αν όχι εχθρό, ένα απλό ουδέτερο υλικό πεδίο έκφρασης της ελεύθερης βούλησης
του Καντ, ενός datum για τον Χέγκελ, ενός μέσου ικανοποίησης των ανθρώπινων
επιθυμιών. 2 Αλλά και ανάμεσα στον “ευγενή άγριο” του Ρουσσώ και τους “νέγρους της
Αφρικής” που κατά τον Καντ πάλι δεν έχουν εκ φύσεως κανένα συναίσθημα που να
υπερβαίνει το μηδαμινό. Η ιδεολογική αφετηρία της Αποικιοκρατίας, πάντα η οικονομία
χρειάζεται μια ηθική θεωρία, είναι και η διαδρομή από τον ευγενή άγριο του
Διαφωτισμού στον απολίτιστο άγριο του 19ου αιώνα. Ο Τζων Στιούαρτ Μιλ θεωρούσε
μάλιστα ότι οι στατικοί ασιατικοί πολιτισμοί δεν μπορούσαν να βελτιωθούν παρά μόνον
από ξένους, ενώ και ο Μαρξ υποστήριζε ότι η αποικιοκρατία ήταν το μέσον για να
ξεπεραστεί η αποχαύνωση της αγροτικής ζωής.3
Ο Αλέχο Καρπεντιέρ στο “ Ο Αιώνας των Φώτων” σαρκάζει την αμφισημία της εποχής,
με εκείνο τον φιλόσοφο εφοπλιστή φίλο του Ζαν Ζακ που είχε δώσει στο δουλεμπορικό
πλοίο του το όνομα “Κοινωνικό Συμβόλαιο”, το ίδιο κάνει και ο Μοδινός ως κεντρικός
ήρωας . Καθώς τόσον το Βέλγιο όσον και η κραταιά Μεγάλη Βρετανία που καταδίκαζαν
το δουλεμπόριο, ταυτόχρονα συνδιαλέγονταν με φημισμένους δουλεμπόρους όπως ο
Τίπου Τιμπ και ο Ζουμπέιρ Πασά, στον οποίον μάλιστα ο Γκόρντον ήθελε να αναθέσει
την διοίκηση του Ανατολικού Σουδάν. “ ….να διαπραγματεύεται την ανάθεση της
διοίκησης τεραστίων εκτάσεων σ’ αυτούς τους ιδιότυπους μεσαιωνικούς άρχοντες
αναδεικνύοντας τους σε ισότιμους συνομιλητές της βασίλισσας Βικτωρίας και του
Λεοπόλδου , εγείρει ηθικά ζητήματα που με εξοργίζουν.”
Είναι και η εποχή της Γεωγραφίας ως κυρίαρχης επιστήμης – συστηματικά
εμφανιζόμενης πια στα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών- χρηματοδοτούμενης
από Συλλόγους και Οργανισμούς, ανάμεσα στους οποίους κυριαρχεί η Βασιλική
Γεωγραφική Εταιρεία. Υπάρχει και ένα σχεδόν μυθικό αντικείμενο που καίει το μυαλό
κάθε γεωγράφου και εξερευνητή, καθώς μέχρι τον 20ον αιώνα αυτές οι δυο ιδιότητες,
ήταν σχεδόν ταυτόσημες. Οι πηγές του Νείλου. Αν και δεκάδες αιώνες πριν ο
Πτολεμαίος είχε, αξιοποιώντας τις διηγήσεις των αραβικών καραβανιών, προσδιορίσει
τις πολλαπλές τροφοδοσίες και μια σχεδόν αόρατη αφετηρία, τα μονίμως νεφοσκεπή
“Βουνά του Φεγγαριού” (Lunae Montes) στο κέντρο της Αφρικής. Γιατί όπως σωστά
παρατηρεί ο Μοδινός ως συγγραφέας, σε παλαιότερο του δοκίμιο: “η γεωγραφία όσο
και αν μετασχηματίστηκε δια μέσου των αιώνων, ποτέ δεν έπαψε να συνιστά βασικό
μέρος του γνωσιολογικού οπλοστασίου των ανθρώπινων κοινωνιών.”
Στον “Μεγάλο Αμπάι”, ο Στρατής Ταταράκης, πρόγονος του μυθιστορηματικού Μιχάλη
Μοδινού, μαζί με τον Σκωτσέζο Τζέιμς Μπρους αναζητούσαν τις πηγές του Γαλάζιου
Νείλου. Στην “Εκουατόρια” ο Μιχάλης Μοδινός φεύγει από την Ζανζιβάρη, αφού
προηγουμένως έχει φύγει από την ευημερούσα Αλεξάνδρεια επαναλαμβάνοντας τη
κυρίαρχη κεντρική ιδέα του συγγραφέα Μοδινού. Όλοι οι μυθιστορηματικοί ήρωες του
Μοδινού φεύγουν ή αποσύρονται. Από το Νικ της “Χρυσής Ακτής” μέχρι τον Μιχάλη
Μοδινό στην “Εκουατόρια” που ομολογεί “ πάνω από όλα όμως θα πρέπει να ήταν η
επιθυμία για φυγή”. Στη “Μέτρηση του Κόσμου” – ανάλογη συγγραφική κατάθεση- του
Ντανιέλ Κελμάν, ο Καρλ Φρίντριχ Γκάους αν και δεν είχε φύγει ποτέ από τη Γκαίτιγκεν
αναρωτιέται “γιατί είχε γίνει τοπογράφος; για να μην μένει σπίτι.” Στην συγγραφική
δοκιμιακή του αφετηρία πάντως ο ίδιος ο Μοδινός σημείωνε: “ μισώ την φυγή αλλά δεν
μισώ το ταξίδι”4.
Πάντως κατά τη γνώμη μου το ότι και ο πρωταγωνιστής της ιστορίας ονομάζεται
Μιχάλης Μοδινός, δεν είναι ακόμα μια συγγραφική πρωτοτυπία αλλά είναι ο αφηγητής
με την αρχική έννοια της ηγεσίας επί του λόγου- όπως κάποτε είχε επισημάνει ο
Δημήτρης Ραυτόπουλος- που δεν αποστρατεύεται, ούτε απλώς διηγείται αλλά γίνεται
καύσιμη ύλη, η ζωή μου όλη, ώστε ο μύθος (η λογοτεχνία) να καταπιεί την ιστορία.
Κεντρική ιδέα της αφήγησης αυτής της ιστορίας του κόσμου τον ύστερο 19ον αιώνα,
είναι μια περιοχή στα αχανή έλη του Σουντ, που ο σερ Σαμουέλ Μπέηκερ, ως πασάς
εξουσιοδοτημένος από τον χεδίβη της Αιγύπτου για την καταπολέμηση του
δουλεμπορίου, θα την ονομάσει τον Μάιο του 1871 Εκουατόρια. Θα τον διαδεχθεί ο
στρατηγός Γκόρντον, αλλά αυτός που θα δώσει κρατική υπόσταση σε αυτή την
αυτόνομη επαρχία είναι ο γερμανο-εβραίος φυσιοδίφης Έντουαρντ Σνίτσερ, γνωστός
ως Εμίν Πασάς.
Εκεί που “ο Νείλος αργοσάλευε κρυμμένος κάτω από μια σπογγώδη μάζα βλάστησης”,
θα αναδυθεί ένα ημιαυτόνομο αρχαϊκό βασίλειο- κράτος που φιλοδοξεί να υπερβεί τα
όρια μεταξύ βαρβαρότητας και πολιτισμού. “ Δεν είμαστε εδώ για να κατασκευάσουμε το
Σινικό Τείχος ή το Τείχος του Ανδριανού, μόνο μικρούς διαπερατούς πυρήνες ώσμωσης
και αυτάρκειας.”
Κουρασμένος από την απόπειρα αναπαράστασης της ευρωπαϊκής ζωής στην
Ζανζιβάρη που συχνά μετατρεπόταν σε αστείο, αλλά και τα προσωπικά του αδιέξοδα ο
Μοδινός φτάνει στην Εκουατόρια “ με την ελπίδα ότι θα συνέβαλα και εγώ στην
δημιουργία της Εδέμ.” Αλλά αν η Εδέμ είναι η ειρηνική εκδοχή της ουτοπίας, ο βίαιος
μετασχηματισμός του κόσμου είναι η αντίστοιχη πολεμική. Στο τέλος του 19ου αιώνα
όμως στο μακρινό Σουδάν και οι δυο εκδοχές συνυπάρχουν. Την ίδια εποχή που στο
νότιο Σουδάν στη μέση μιας πρωτόπλαστης φύσης εξελίσσεται το υβριδικό πείραμα
της Εκουατόρια, την υπόλοιπη ερημική ενδοχώρα σαρώνει η τζιχάντ του Μαχντί, του
αναμενόμενου Μεσσία που σύντομα θα εξελιχθεί σε κρατικό μόρφωμα. Ένα ISIS του
19ου αιώνα. “ …..η φρίκη βασίλευε κάτω από ένα μπρούτζινο ήλιο…………απαγορεύτηκε
σε όλη την έκταση των δυο εκατομμυρίων τετραγωνικών μιλίων του Σουδάν το ποτό, το
κάπνισμα, οι βλασφημίες, η οποιαδήποτε γιορτή, τα νοήματα με τα μάτια, η επικοινωνία
με ξένες γυναίκες, το τραγούδι, ακόμα και τα μοιρολόγια στις κηδείες.” Ας έχει υπόψη του
το κυρίαρχο ευφυολόγημα της εποχής για την μη επανάληψη της ιστορίας παρά ως
φάρσα, ότι πάντα ο ύπνος της λογικής θα γεμίζει το κενό με ψευδαισθήσεις που
γίνονται εφιάλτες.
Οι 60 περίπου σελίδες περιγραφής της τζιχάντ, αποτελούν από μόνες τους ένα
συναρπαστικό ανάγνωσμα, ένα ακόμα θρίαμβο της λογοτεχνίας πάνω στο ψυχρό
σώμα των επιστημών του ανθρώπου που δικαιώνει τον Τοντορόφ: “ Οι δυσάρεστες
αλήθειες έχουν περισσότερες δυνατότητες να εκφραστούν και να ακουστούν μέσα από
ένα λογοτεχνικό έργο παρά μέσα από ένα κείμενο φιλοσοφικό ή επιστημονικό” 5
Αλλά αυτό που κυριαρχεί στο έργο του Μοδινού είναι μια οργιαστική περιγραφή της
αχαρτογράφητης επικράτειας της Μαύρης Αφρικής, που παραπέμπει στο “Ματωμένος
Μεσημβρινός” του Μακ Κάρθυ διατηρώντας όπως παρ’ όλα αυτά, όπως σωστά
παρατήρησε ο Δ. Κούρτοβικ, την γοητεία των μυθιστορημάτων του Ιουλίου Βερν. Ο
Τζακ Λόντον συνήθιζε να λέει ότι πρέπει να γράφουμε για πράγματα που ξέρουμε καλά
και ο Μοδινός μετατρέπει την αφρικανική περιπλάνηση σε λογοτεχνία. Καθώς την
εποχή που η γενιά της μεταπολίτευσης αναλωνόταν στα αμφιθέατρα με θορυβωδώς
καταρρέουσες ιδεολογίες- που πεισματικά μέρος της επιμένει να διατηρεί στο
προσκήνιο μέχρι σήμερα- ο Μοδινός ως νεαρός τοπογράφος αναζητούσε τις αμφισημίες
της πραγματικής ζωής και ανάπτυξης στους Τροπικούς.
Ο Γκαίτε δήλωνε με επιμονή ότι ο καιρός της παγκόσμιας λογοτεχνίας είχε φτάσει. Το
λογοτεχνικό εγχείρημα του Μοδινού- ο πιο Αμερικάνος Έλληνας συγγραφέας- στην πιο
ολοκληρωμένη του μορφή με την Εκουατόρια, υπερβαίνει ή παρακάμπτει αν θέλετε
κατά πολύ τις εγχώριες νόρμες και δυνατότητες, γιατί ο κοσμοπολιτισμός αλλά και ο
χώρος δεν αποτελούν κεντρική ιδέα παραγωγής αλλά και πρόσληψης της ελληνικής
λογοτεχνίας σήμερα.
Όσον αφορά στη τύχη της “Εκουατόρια”, το 1887 θα ξεκινήσει μια αποστολή με
επικεφαλής τον διάσημο εξερευνητή Χένρυ Στάνλεϋ για να απεγκλωβίσει τους
κατοίκους της περιοχής παρά την θέληση τους. Δυο οι οπτικές αλλά και δυο οι
καθρέπτες. Τελικά τον Δεκέμβριο του 1889 μετά από μια βιβλική διαδρομή 1400 μιλίων,
αυτή η ρακένδυτη πολυφυλετική πομπή θα φτάσει στον Ινδικό Ωκεανό. Ο Κάιζερ θα
στείλει συγχαρητήριο τηλεγράφημα στον ξεχασμένο Γερμανό πολίτη Δρ Σνίτσερ,
γνωστό ως Εμίν Πασά που το βράδυ της γιορτής θα πέσει από την ταράτσα σπάζοντας
το κρανίο του. Διάσημος γίνεται όποιος αφήνει πίσω του ωραίες ιστορίες.
Ο Ίμπν Χαλούντ κάπου στα “Μουκαντιμάχ” του (Προλεγόμενα) γράφει ότι η Γεωγραφία
είναι πεπρωμένο , εδώ παραμένει το δύο καθέτως στα σταυρόλεξα. Ο Μοδινός
προσπάθησε να την κάνει λογοτεχνία και τα κατάφερε πολύ καλά.

info: Μιχάλης Μοδινός: “ ΕΚΟΥΑΤΟΡΙΑ”, εκδ Καστανιώτης, σελ 395, 2017

1 John Gray: “Η Μαύρη Λειτουργία”, εκδ Οκτώ, 2009
2 Bruce Haddock:”Ιστορία της πολιτικής σκέψης”, εκδ Πατάκη, 2006
3 Gray ο.α
4 Μιχάλης Μοδινός:”Οικογεωγραφία: Μύθοι της ανάπτυξης στους Τροπικούς.”, εκδ Στοχαστής 1986
5 Τσβετάν Τοντορόφ: “Η λογοτεχνία σε κίνδυνο”, εκδ Πόλις 2013

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here